# Noc listopadowa

Stanisław Wyspiański

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Rzecz dzieje się w Warszawie 29-ego listopada roku 1830.

Korytarz w Szkole Podchorążych,
przez całą sceny szerz[1] szeroki,
do pół drugiego planu w głąb.
Z lewej księżyca zieleń wpada
przez okna ścianę szklaną;
pośrodku brama, nad tą bramą
chorągwi czworo w pęk złożono;
giwery[2] w rzędów dwa pod ścianą.
Noc — wieczór — pusto; — szum od pola,
z Łazienkowskiego parku…
Warta gdzieś stąpa — słychać kroki.
Na kozłach bębny, dwa moździerze
i kopczyk kul i szpada.

Podziemu prysną wraz[3] ościeże:
w tym korytarzu wstaje Dziewa,
hełm z kitą na jej karku,
prawicą włócznia, tarcz[4] jej lewa;
jej pierwszy głos i rola.

Ze spiżu czerwony kask kryje jej lica
a oczy jej gorą w przyłbicy;
jej szata się łyska w odblasku księżyca;
tarcz wielka na złotej pętlicy:
Egida[5] śrebrzysta, przez ramię rzucona,
wężami szeleści żywemi.
Wężami ciążące podźwiga ramiona
i spisę[6] wbija do ziemi.
I głosem zawoła, aż gromem uderzy,
że ku niej skrzydlatych chór dziewek nadbieży
a każda na skrzydłach niesiona.

PALLAS[7]


Do mnie! Do mnie! Do mnie!!
Zwycięskie duchy w orli lot
powietrznym szlakiem
biegajcie we wichrowym szumie;
potrząsam władnym znakiem!
Wy wszystkie razem,
mężobójczym sprzysięgłe żelazem,
co byt poświęcacie dumie;
na szczytach Hymetu[8], Ossy[9]
Słońcu ślubujecie niezłomnie!
Ze szczytów Pelionu[10]
biegajcie, biegajcie tłumnie,
śmiertelnych żądne zgonu.
Oto stawiłam grot!
Hej ku mnie, ku mnie, ku mnie!!

gromy

Ty, co zwyciężyłaś pod Maratonem[11],
że Ateny radośne nowiną;
ty, co zwyciężyłaś pod Salaminą[12],
że Pers smagał morze rózgami,
że w złości nurzał się w pył;
ty co byłaś pod Termopilami[13];
ty coś wiodła Aleksandra pod Tyr,
przydając mu Achillesowych[14] sił;
ty, którą wieść wędrownych lir
pod Troją wsławiła Hektorem[15];
ty, co wiodłaś Cezarów Romy[16],
że świat zeszli taborem
wszerz i wzdłuż.
Gdy gasły gwiazdy Północy,
ty, coś Sławie przydała mocy;
ty, coś zwyciężała Teutony[17],
gdy Witołd[18], jako Ares[19], szalony,
odbywał kąpiel krwi;
coś wiodła Boży-Bicz[20] w łunach
we chwałę przekleństw ognistą,
że zachwiał się krzyż
śród miasta siedmiu wzgórz,
gdyś we światło rzuciła miot lwi!
Do mnie sam! Do mnie w piorunach!

pioruny

Przyzywam was władnym znakiem,
na Egidy złoto, kość i spiż;
zaklinam przez Noc wieczystą,
kędy was siłą pchnąć mogę,
na Słońce zaklinam palące,
na Zewsa[21] kędziory straszliwe,
na moc wężową Gorgony[22],
w drogę!!!
Wy, którym nieśmiertelność dam,
stawajcie żywe, przytomnie[23]!
Powietrznym okrążajcie szlakiem!
Do mnie sam! Do mnie! Do mnie!


I otóż lecą ku niej, lecą
zwycięstwa dziwne Panie:
skrzydlate wielkim skrzydeł lotem.
Wielkim kołują wprzód zawrotem,
nim w kole która stanie.

PALLAS


Ten, co z zawrotnych szczytów
Olbrzymów pchnął w głąb Tartaru[24]
i włada w państwie chmurnem błękitów,
skąd gromem i błyskiem spada,
przeze mnie każe!
Niechaj błysk piorunowy
zapala ognie-ołtarze!
Szał być ma Aresowy[25]!!!!
Pobierajcie z bożego daru:
Zews nawołuje sług!


CHÓR


Ares!! Mój pan i bóg!!


PALLAS


Oto Ares, zwalony z pętów,
uleciał z Olimpu bram,
jako burza
i opadł nad miastem sam
a teraz przelatuje konny
i krzyczy i podjudza i podburza.


CHÓR


Powalim męże i poranim!


PALLAS


Lećcie za nim!!!


CHÓR


Hej! Skrzydła porozwijane
nad miastem szeroko rozprężem,
aż one uzbrojone dosiężem,
dopadniem, pochwycim siłą;
rola się stanie mogiłą
narodom; przez krew zwyciężem!!


PALLAS


Nad ludami uderzą gromy,
chmury się zapalą pożarem,
w gruzy zapadną domy,
ogień z niebios wyleci widomy,
zaciąży Gniew!


CHÓR


Kto walczy — ?


PALLAS


Polska z Carem! — —
Powołane są i wysłane
Kery[26], sine dajmony,
z przeklętych nor Tartaru —
Harpije, co ssają krew
konających…


Znacie tę Nike[27] Fidiaszową,
jak sandał wiąże szybka,
jak ze zwróconą w górę głową,
(tej brak, gdyż dzieło jest fragmentem)
wstrzymana w locie, gibka,
sandał chce splątać rozplątany
a strój jej, taśmą nie wiązany,
z polotnych fałdów tors odkrywa
i pierś na ciele wpół przegiętem.
Otóż to ona się odzywa
Jako:

NIKE NAPOLEONIDÓW[28]


Pod Moskwę, na gniazdo Carów,
wiodłam Cezara Franków.
W orłowej leciałam chmurze,
nad lasem sztandarów,
w górze! w górze!
Szczęście unosiło skrzydła:
Rycerzy wiodłam kochanków…


PALLAS


Odzyszczesz rycerzy kochanków:
leć…


NIKE NAPOLEONIDÓW


Nad duszami zaciążę.
Zwycięzców ramiony[29] uniosę
na bój.


PALLAS


Leć!


NIKE NAPOLEONIDÓW


Sandały zwiążę;
biegłam z Olimpu chyża,
na twoje zaklęcia zlękła;
o olimpijskie dźwirza[30]
uwadziłam; — ażem uklękła —

zawiązuje sandały

Kto będzie im wrogiem?


PALLAS


Książę.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Oni jego pochwycą?!


PALLAS


Zdradą!!


NIKE NAPOLEONIDÓW


Nie!


PALLAS


Oni tam wlecą gromadą
i pochwycą książęcia w pół-śnie.
Pójdziesz za nimi!


NIKE NAPOLEONIDÓW


Nie!! — –
Niech walczą twarzą w twarz,
niech pierś o pierś ubroczą,
niech działa na się zatoczą,
tej nocy walce wydolę,
niech wyjdą w pole!
Uderzą miecz o miecz!


PALLAS


Przeznaczeniu ty nieposłuszna;
Rzecz ma się dopełnić już.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Ty wielka, a ty małoduszna!
Niechaj podejmą oręże
i idą walczyć, jak Bogi!
Olimpu zeszłam progi!


PALLAS


Spalę cię w ogniach rumieńca:
poznajesz Gorgony[31] węże?!


NIKE NAPOLEONIDÓW


Nie zwolę wieńca!


PALLAS


Więc nie! — i bez ciebie poradzą.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Nie poradzą! — Zwycięża ten, kto z nami:
patrzaj, my ze skrzydłami.


PALLAS


Trojej[32] dobyłam tą władzą,
wsławiłam Odysa[33] nad męże;
Księcia pochwycę jeńca.


NIKE TROJAŃSKA


Dobywcom Trojej biada,
nie zwyciężysz.


PALLAS


Zwyciężę!!
Losów dopełnić muszę.
Kajdany zejmę i pokruszę!


NIKE NAPOLEONIDÓW


Orlico, nie zwyciężysz.


PALLAS


Orlico!
Gdy rzucę tarcz strasznolicą,
drży tron Zeusa skrzydlaty orłami;
gdy widmem zatrwożę duszę
i najmocniejszy pada.


NIKE SPOD TERMOPIL


Byłam pod Termopilami:
krocie bohaterów we krwi
zdradzieckimi zabiłam mieczami,
zdrada nie plami!!!
Gdy legną pobici zdradą,
te ręce wawrzyn pokładą.
Zamęczyłam je w zwycięskiej dumie;
padli, przykryci chmurą strzał,
w grotów zabójczych szumie,
w jarach niedostępnych skał.
Do czynu siostry, do czynu!
Jedli podstęp przyspieszy wawrzynu —
podstępem! —


NIKE SPOD SALAMINY


Narodom stanę się sępem;
byłam pod Salaminą!
Których losy dopełnione, niech giną.
Jeśli-że za zaborem szli,
niechże je ziemia pochłonie;
Jeśli-że ognie ma w łonie;
na cudzym-że chcą orać zagonie
i cudze piony kraść — ?
Lepiejże trupem paść,
niżal[34] dopuścić tę właść! —
Czego-że to pragniemy?!


CHÓR


Krwi!


NIKE SPOD SALAMINY


Jak sięgniem po wawrzyny — ?


CHÓR


Przez krew!!


PALLAS


W krwi nie masz winy!


NIKE SPOD SALAMINY


Kto ludy powiedzie?!


CHÓR


Gniew.


NIKE SPOD SALAMINY


Kto weźmie wieniec róż — ?


CHÓR


Wódz!


NIKE SPOD SALAMINY


Kto on?


PALLAS


Chmurny, jak Noc.


NIKE SPOD MARATONU


Czyli będzie rówien, jak mój,
któren[35] wzeszedł w gaju Maratonu,
we szczęku krwią płynących zbrój,
nim Helios[36] z nieśmiertelnych dróg
przebieżał połowę skłonu.
Jego imię?


PALLAS


Wołane w skrach i dymie,
w mgławicy Napoleonidów.
On pierwszy i on jedyny.


CHÓR


Jakie jego imię — ?


NIKE NAPOLEONIDÓW


Czyny!!
Mnie jego daj i zwól;
pożądaniem jemu krew rozpalę.
Jak poznać?


PALLAS


Chodzi w chwale;
wszyscy ku niemu drżą.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Gdzie jest?!


PALLAS


Satyry
bawią go śpiewem i grą
na teatrze.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Satyrom skruszę liry,
przy nim stanę i w oczy popatrzę
i krzyknę: w mieście bój!!


PALLAS


Leć, skrzydła nad nim sprząż,
unieś go i skryj w arsenale.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Jest mój.


PALLAS


Chwytaj i wiąż!


NIKE SPOD CHERONEI[37]

Posępna weszła i cmentarna
i wiew przynosi grobów, blada
i wieńce niesie choinowe
i ciska — ręce składa —
to wznosi je tragicznie nad głowę
i jakby wieszczka rozpowiada
gestem,
wróżąca jedno słowo: biada.
Czarne welony, czarne chusty;
z zaciśniętemi idzie usty[38];
że cała onych Bogiń gromada
przystanęła przycichła i bada.

NIKE SPOD CHERONEI


Oto wieńce wam niosę wiązane
z choin; przystanęłam w ogrodzie
i rwałam —


NIKE SPOD SALAMINY


Chcę wieńców z róż.


NIKE SPOD CHERONEI


Róż nie ma, róże pomarły;
badyle kwiatów suche
wichry przegonne w puch starły;
z liści złotych kobierzec na wodzie.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Chcę wawrzynu wieńców i dębu.
Jakoż zwycięstwo się ziści — ?


NIKE SPOD CHERONEI


Dęby odarte z liści.
Wichr przegnał zimną zawieruchę
nad ogrodem; — i liście opadły;
ogrody puste i głuche
a gałązki zmartwiałe i kruche;
ni ptaków świergoty letnie,
ni Marsjasowe[39] fletnie;
zbłąkane dzieci Eola[40]
dmą mierzwę[41] przegniłą z pola,
słomę dziergają na drzewa,
że drzewo, jak arfa śpiewa
we wichrze miotem gałęzi;
a krzewy, co najdroższe,
w zimowej słomianej uwięzi;
a krzewy, co najuboższe,
w łachmanach sczerniałych liści.


CHÓR


Jakoż zwycięstwo się ziści — — ?


NIKE SPOD CHERONEI


Uprzołek suchy jaśminu
i perły owocu, jako łzy
duże —
krwawe po jarzębinach korale —


NIKE SPOD MARATONU


Gdy zwycięskie proporce zawarczą,
po kierz[42] bohatery nie sięgną.


NIKE SPOD SALAMINY


Nędzą zmartwiałe badyle;
oto je stopą podepcę —
i w pierwszym ogniu spalę.
Wstanąli to pieśniarze i ślepce
lirni — czy męże, jako spiż?!


NIKE SPOD CHERONEI


Onym te wieńce wystarczą
za róże —


NIKE SPOD SALAMINY


Pieśniarze!?


NIKE SPOD CHERONEI


Drwisz!
Będą jaśnieć przez chwilę.


NIKE SPOD SALAMINY


Jacyż ludzie?


NIKE SPOD CHERONEI


Wzrośli w mękach i trudzie.


CHÓR


Jacyż ludzie?!


PALLAS


Męże się lęgną?


NIKE SPOD CHERONEI


Na urwiskach jałowiec i sosna,
przygięta wichrem, drży…


NIKE SPOD MARATONU


Drzewa żałoby!


NIKE SPOD CHERONEI


Siostry!
Krzew zwarzył wicher ostry
i szron bieluchny mży.
Laurów nie ma, a róże pomarły.


CHÓR


Jakoż zwycięstwo się ziści — ?


NIKE SPOD CHERONEI


Niech giną, synowie moi —
kres hańbie, wstrętom, zawiści;
łza już się w oczach nie ląże[43],
do lotu się skrzydła rozwarły…


CHÓR


Gdzie dążysz? —


NIKE SPOD CHERONEI


Oto po Śmierć dążę.
Obaczę ich znowu we krwi.
Pozwalasz mi znowu wstać,
poległym łoże słać.
O Pallas, Zewsowa dziewo,
jakożem dzisiaj szczęśliwą.
O Sławo, przecz[44] znowu mogę
dziełami znaczyć drogę.
Widziałam Maciejowice[45]
i ległą zakłutą brać.
Na bój, na bój!
Podajcie ręce siostrzyce:
otośmy przymierze zawarły.


CHÓR

podają sobie ręce


Cyt! — — — Stój.
Krzew zwarzył wicher ostry;
wylękłe, wyschłe drzewa,
w nich Eol, jak w arfach śpiewa;
laurów nie ma a róże pomarły — —


NIKE SPOD CHERONEI


Siostry!
Otośmy przymierze zawarły:
oto po Śmierć, po Śmierć dążę:
niech giną we chwale zbroi,
łza już się w oczach nie ląże.


ujmuje za ręce Chór

PALLAS


Ujrzycie bohatery i karły
i wojenniki i gachy[46]
i dumne, pychą pojęte
i podłe, jako gad liche
i wyniosłe i groźne i ciche
i zbrodnicze i jako cud: święte. —
Leć! leć! w puste, w ciemne ulice!
Wołajcie, tam Ares goni,
uderzcie o dzwon błyskawice,
niech trwogą przez miasto dzwoni!
Krzyczcie: do broni!!…


CHÓR


Do broni!!!


Chór odlatuje; — zaś Pallada
ze smugi świetlnej w cień wstępuje
i kęs[47] przystaje, czatująca. —
I tejże chwili samej wpada
Wysocki Piotr[48] do korytarza,
od prawej biegnąc strony.
Ku drzwiom środkowym prosto bieży;
płaszcz wielki kryje go po oczy;
biegnie — drzwi pchnął do sali;
dobył szpady — i tą koło zatoczy;
płaszcza odkrył — oni już go poznali;
do drzwi się cisną: chór młodzieży;
słuchają, a on nawołuje:

WYSOCKI


Hej bracia, dzieci, żołnierze
za broń, za broń, za broń!
Niech każdy za giwer[49] bierze
i ustawia się w szeregu, w podwórze.
Hej bracia, oto budzą się burze:
za broń, za broń, za broń;
przyszedł czas, gdy zrywamy obroże,
co gardła i ręce porze[50]
i święcim noże!!!
Śmierć przywłaszczycielom,
tyranom,
co nasze kalają trony,
co brudem ołtarze ścielą!
Bóg wziął nasze obrony:
Śle wolność ludom i stanom!
Czas pomsty za bezprawie,
czas pomsty, lećcie żurawie,
roznieście po polach skry
z płonących chat!
Za łzy, za urąganie męce,
hej bracia, rycerze, dzieci,
młodzieńcze sprzęgajcie ręce.
Oto godzina wybija,
gnana tęsknotą lat:
do broni, Jezus, Maryja!
Do broni za Polskę, za krew,
za lata niewoli i nędz,
za widma, upiory jędz,
co nasz obsiadły dom,
niosąc srom[51];
niech krzyż upiory wyżenie[52],
spełniajcie przeznaczenie:
Czas przyszedł, zwyciężym dziś.
Hej dzieci, rycerskie łupy
dla was, czas iść!
Drogę zaścielą wam trupy;
to wam ratować się z toni,
wasz los od waszych dłoni,
wam serca! — Mężowie dzieła!


Już za nim Dziewa znów się zjawia
i słowem-ogniem go zaprawia
i słowem-ogniem go porywa,
płonąca wiedźma łun straszliwa:

PALLAS


Niech płoną grody i miasta!!
Do broni, do broni, do broni!


WYSOCKI


Tyżeś to koło mnie stanęła,
we wieńcu błyskawic niewiasta:
łuną palisz się jasną…


PALLAS


Oto jestem przy tobie siostrzyca;
błyskawice w mym ręku się palą
i gwiazdy w mym ręku gasną.


CHÓR PODCHORĄŻYCH


Patrzajcie, gorą mu lica.


WYSOCKI


Hej, naszym krzywdom granica!


PALLAS


Opętańcze mieczowy, do dzieła!!


WYSOCKI


Poprzysięgam się tobie: miecz;
zgaduję cię, radosne widziadło;
tyżeś mnie za włosy ujęła,
Córo Zewsa, dziewo nieśmiertelna;
tysiące mężów pobladło,
przed tobą upadło w pył…


CHÓR PODCHORĄŻYCH


Dla nas Sława, Sława niepodzielna!
Wyżeniem księcia precz!


PALLAS


Patrz, jak się prężą do sił;
patrz, lecą, ja z nimi orlica;
zapalę ich duchy, jak pochodnie;
niech lecą spełnić zbrodnię;
wężami osmagam twarze.
Zaklinam je w wojennym gniewie;
zapalę, jako zarzewie;
duchy młodzieńcze obnażę,
rozedmę piersi okrzykiem,
każden wstanie skrzydlatym orlikiem
i wzleci w śmiertelnym śpiewie.


WYSOCKI


Przez krew, przez krew, wy w gniewie:
rycerze krwawego przymierza,
słuchajcie, piorun uderza
przez pierś, przez polskie serca.
Oto wszystko wam odebrał wydzierca!
Pallado! tyżeś z piorunów urosła,
potrząśnij tarcz gromowładą,
niechaj patrzą w płomień uniesieni,
niech się łuna nad nimi rumieni!
Rozedrzej piorunem mrok!


gromy

CHÓR PODCHORĄŻYCH


Łuna się na niebie uniosła — !


WYSOCKI


Zapamiętajcie rok
trzydziesty,
dzień dwudziesty dziewiąty
listopada:
dzień wzeszedł dla was, ta noc!


łuna

PALLAS


Wam dana potęga i moc!


WYSOCKI


Wskrześnijcie mściwce!
Krzepcie się, orężna gromada!


PALLAS


Zdobywce;
Tratujcie, depczcie Centaury!


WYSOCKI


Na moim stawajcie Słowie:
Do broni!


PALLAS


Jutro laury!!


CHÓR PODCHORĄŻYCH


Każesz iść, o ty oczekiwany,
mówiono, że przyjdziesz k'nam.


PALLAS


Na Słowo pękają kurhany.
Wam duch, latami wołany,
poima serca łańcuchem;
kto się oprze tej wolej[53] serdecznej,
tego tarczy uderzę obuchem
i męce przekażę wiecznej.
Oto głos, co wam woła: Sława!
Hej, stado orłów szeleści,
powietrze skrzydłami porą[54],
łuna tęczą ogniową je pieści.
Niechaj duchy płomieniem zagorą!
Miecz świętość, miecz twoja Sprawa,
Los w wasze ręce dan.


CHÓR PODCHORĄŻYCH


Rozkazuj!


WYSOCKI


Bierzcie za giwery —
oto stoją rzędami u ścian;
chwyć w lot;
czas ucieka, trza nam chyżo do wrot,
nim was ubiegą.
Jest tu cała hurma Moskali,
co wrót strzegą.
Trza, by was nie poznali;
trza nam wpaść na koszary na Solcu;
to tam się pali szopa
opodal przedmiejskich kopców
i to jest umówiony znak.
Iluż was tu jest chłopców?
Stu sześćdziesięciu?


CHÓR PODCHORĄŻYCH


Tak!


WYSOCKI


Są wszyscy?


CHÓR PODCHORĄŻYCH


Wszyscy są.
Patrz, pełnią się korytarze…


WYSOCKI


Dostajecie do działania część lwią:
trza rozbroić trzy pułki ułanów,
most zająć, omylić straże.
Dam naboje, sam sprawię waćpanów.
Potem zejdziem na miejski szlak.

do nowych, którzy nadbiegli

Imać za broń!


CHÓR PODCHORĄŻYCH


Za broń!!


WYSOCKI


Czas mija, nie trza dzieła odwlekać.
Przelecimy koło Belwederu ku miastu,
by przedostać się do Arsenału.
Zaliwski Arsenału dobędzie.


PALLAS

szeptem za jego uchem


Nie zazdrosnyś-że jego udziału,
że i on sławę równą posiądzie — ?


WYSOCKI


W ogrodzie, koło mostu-posągu,
jest młodych, umówionych szesnastu;
wszystko z uniwersytetu studenty
i literaci,
Tym trza dać broń
i drogę do pałacu pokazać;
dwóch przydzielę i sam ich wyznaczę;
oni mają pochwycić książęcia,
gdyby zechciał ogrodem uciekać.


CHÓR PODCHORĄŻYCH


Więc to dziś — to nie do pojęcia…


WYSOCKI


Dziś dzień wyzwolin braci!


CHÓR PODCHORĄŻYCH


Leć z nami, jako orzeł z orlęty!


Już biegą, już biegą.
Już nic ich nie wstrzyma,
Już bronie mają w ręku;
do niego, do wodza przykuci oczyma,
śród gwaru, rumotu, śród szczęku.
Kurty w granat a żółte rabaty[55];
białe spodnie i białe kamasze.
Na giwerach piętrzą bajonety
przypasują do boków pałasze,
tornistry przytroczą na grzbiety.
na krzyż pasy przez pierśne kolety[56].
Już się stawią we czwórki-kwadraty,
Już w rząd długi wyciągli się sznurem
a wesołym radują się chórem.

WYSOCKI


To dziś — do broni! za giwery!
Bajonety nasadzić!
W podwórzu się gromadzić,
przeć do wrot!
Żeby wrot wam nie zamkli — w lot!
Dostaniecie ładunki u bram.
Ja z wami — ja powiodę was sam!
Do broni, godzina wybiła,
przy nas Potęga, Siła.
Za wstyd, za lata niewoli,
za lata, lata łez
przywłaszczycielom kres!
Miecz wyoralim z roli,
Będziemy tym, co naszą łamali cześć,
grób grześć[57],
na piersi kolanem sieść[58]
i łamać kości.


PALLAS


Będziesz nieśmiertelność mieć!


WYSOCKI


Wnijdziecie[59] do nieśmiertelności!
Hej dzieci, męże, rycerze!


PALLAS


Niech każdy płomieniem płonie,
lećcie gorejące pochodnie,
ozwarte świątyni ościeże.
We światło przez mieczów zbrodnie!


WYSOCKI


Hej bracia, żołnierze, dzieci!


PALLAS


Gwiazda wam wzeszła i świeci!


WYSOCKI


Bóstwo przed nami goni!


PALLAS


Do broni!!


WYSOCKI


Do broni!!


CHÓR PODCHORĄŻYCH


Do broni!!!


### SALON W BELWEDERZE

Dwoje drzwi z prawej. Dwoje drzwi z lewej.
W głębi potrójne okno, aż do posadzki.
Za oknami ogród-park łazienkowski.
W oddalenia nad stawem posąg konny biały.

JOANNA

wchodząc


Patrzajcie, łuna pożaru!


W. KSIĄŻĘ[60]

wchodząc


Gdzie pożar?


KURUTA[61]

wchodząc


Miasto się pali.


GENDRE

wchodząc


Nie miasto.


W. KSIĄŻĘ


Gdzie?


GENDRE


Tam, w oddali.
W dziedzińce lecą sygnały.


KURUTA


Dwa się szwadrony zerwały
i pędzą…


JOANNA[62]

wychodzi

GENDRE


Konia dla księcia!


KURUTA


Już wiodą.


W. KSIĄŻĘ


Nie — pozostanę. —
Tam — po co? — Niech ogień płonie.


KURUTA


A co by książę powiedział,
gdy płomień drugi uderzy
i trzeci i czwarty wstanie,
i tak te czarne otchłanie
zaczną grać — ?


W. KSIĄŻĘ


Że to powstanie.


KURUTA


A tak — tak — ogień — bunt, ogień pożarny;
tak, jak rozpali się ten lud cmentarny;
tak świeże groby wystrzelą piorunem;
będziemy tańczyć trupy.


W. KSIĄŻĘ


Z złotym Runem[63]
na piersi; — jak kto nasze odkryje opończe,
pozna stróże Carskiego słowa — wsio[64] rycerni,
my nie będziemy umierać, lecz ginąć
albo zwyciężać; —
jak zechce Car, będziemy słynąć.


GENDRE


A jeśli Car nie zechce — ?


KURUTA


Będziem wierni.


GENDRE

wychodzi

W. KSIĄŻĘ


Postój sam!


KURUTA


Słuszajus[65].


W. KSIĄŻĘ


Ot, ty durny.


KURUTA


Ja ludzki.


W. KSIĄŻĘ


A potrafiłby ty, jak jaki kniaź[66] Zarudzki[67],
porwać dziewkę? — i chcieć być Moskwie Carem sam?


KURUTA


Wy gospodyn[68] — ja sługa.


W. KSIĄŻĘ


No ja znam[69].


KURUTA


Wierny.


W. KSIĄŻĘ


Głupi zadość[70].


KURUTA


Mudry po rozkazu[71].


W. KSIĄŻĘ


Przebiegły Grek; na tonie pozna się do razu.
No — lubię gaworzyć…


KURUTA


Paplać swobodno[72].


W. KSIĄŻĘ


Małczaj[73] — — — no ruszaj won — — a służyć!


KURUTA


Niezawodno.


W. KSIĄŻĘ


A potrafiłby ty w ogień za Carem skoczyć?


KURUTA


Choćby i carski brat —


W. KSIĄŻĘ


Nóż jemu w pierś — ubroczyć
i chresty[74] wziąć — ty zbladł?
Car skazałby powiesić wprzód,
potem by chresty kładł. —
Paszoł! — — Adieu[75] — — masz dłoń — po kamracku.


KURUTA


Wasza miłość…


W. KSIĄŻĘ


Flozof ja — tak po omacku
szukam ludzi; człowieka zwącham w grubej skórze.


KURUTA


Dar boski wasz.


W. KSIĄŻĘ


Tak ja wam się wynurzę, Kamràt — — powiem słowo —
li nie zlękniesz się kar?


KURUTA


Diabeł bierz — cóże jest to — — ?


W. KSIĄŻĘ


…Że książę będzie Car.


KURUTA

zaśmiał się


Cha, cha cha,


W. KSIĄŻĘ

pchnął go


Precz! — czego ty się zaśmiał, jak czart?


KURUTA

milczy

W. KSIĄŻĘ


Precz — no nie trza służby mnie.


KURUTA

pozostaje

W. KSIĄŻĘ


Precz. Ruszaj do kart.


wypycha Kurutę za drzwi

został sam

puka do drzwi na lewo

z tychże drzwi wychodzi:

JOANNA

podeszła ku środkowi salonu

W. KSIĄŻĘ

zamyka wszystkie drzwi

idzie do biurka


Od samego rana
zwlekałem — i wczoraj, cały dzień i pozawczora,
aże do chwili tej — gdy na zegarze
dziejowym, taka znaczyła się pora
dla mnie i ich godzina ta.

uderza ręką o biurko

Tu — list Cesarza —


JOANNA


Cara!?


W. KSIĄŻĘ


Cara brata.
I nominacja.


JOANNA


Na zbawcę!


W. KSIĄŻĘ


Na kata!


JOANNA


Co to jest — ?!


W. KSIĄŻĘ


Car oszalał.


JOANNA


Co znaczy…?


W. KSIĄŻĘ


— Milczenie,
tajemnica — wsiowładztwo[76] — komedia — skażenie!
Otom jest….


JOANNA


W ogniu cały…


W. KSIĄŻĘ


I we krwi się zjawię
i albo los podejmę i Polskę wybawię
i będę czymś — nie błaznem, nie kpem, nie dworakiem,
ale Carem Polski — przez krew.


JOANNA


Ty!!!


W. KSIĄŻĘ


Polakiem.


JOANNA


Łżesz.


W. KSIĄŻĘ


Małczaj[77]!


JOANNA


Ty łasisz się i klniesz — —


W. KSIĄŻĘ


Słuchaj — ty milcz — ja mówię świętą rzecz;
ja się zbudził od dziś — ja będę lew,
ja chcę krwi, walczyć chcę — ja poczuł krew
w powietrzu. — Będę Bóg przez ciebie.


JOANNA


Łżesz.


W. KSIĄŻĘ


Ty piękna — ciszej ty, bo ty mnie słowem gniesz.
Słuchaj mnie ty. — Jak była wielka wojna,
tak będzie teraz znów — a ty dostojna
Carowa; — — ja każę kuć koronę
dla ciebie — jako wziąłem cię za żonę.
Wojna, wojna — Polaki to są lwy.
Oni zdobędą wsio — jak lodowcowe kry,
przebojem wzdłuż i wszerz! Co? Napoleonidzi
przeszli?! A co, Polkà!?


JOANNA


A serce moje widzi.
Ty śnisz — ty — co, ty knujesz — —


W. KSIĄŻĘ


Zblednie Car.


JOANNA


Przeciw bratu — ty brat — —


W. KSIĄŻĘ


Wot[78] rzucił na cię czar.
Wiesz ty? — Jedyne słowo takie, jakom tu rzekł
a Car by żywcem pasy darł i żywcem piekł,
zazdrosny Car — a ja będę nad Cara;
ja będę Polski król — i ze mną twoja wiara.
Wot co? ty zrozumiała — ?


JOANNA


Zamach.


W. KSIĄŻĘ


Wsiej[79] czas — mój los.
A co — ja poszedł gdzie mnie wiódł twój głos.
Polkà.


JOANNA


W obłędzie ty — chcesz mnie udaniem zwieść.
Daj list — czytać mi daj…


W. KSIĄŻĘ

otwiera biurko,

podaje list


Czytaj. — Co wiesz?
Plein pouvoir[80]. — Co? — Znasz! Ha mów, ze słowem spiesz.
Wyrzec ty — krzycz — bo w tobie gore krew.
Ty w oczach moich, ty przede mną stoisz
zbrojna nożem — ty uderz — — co…?


JOANNA


Precz.


W. KSIĄŻĘ


Ty się boisz. —
A czego ty się lękasz? W blaskach ty polska dusza,
ty we świetle, w twych oczach skry i żar i zorza.
A chciałabyś ty — co — od morza, hej do morza?
No, skrzydła rozwiń twe — roztaczaj ty twój lot,
nie skrywaj się — ja znam — — a to katusza —
tam ogień święty wre — ty westalka[81].
Cha, zgadnij moją myśl — cha — ?


JOANNA


Ty bankrot[82].
Chcesz naigrawać się — pójdź precz.
Ze serca, z duszy drwisz.


W. KSIĄŻĘ


Ty lalka —
ty cud — ty świętość polska ukradziona,
ty z twoim rysem dumy i bladością lica,
ty u mnie niewolnica — no — ty u mnie żona —
kochaj — ot we mnie geniusz się obudził;
ty nie zapomnij mnie — patrz, ja się zbudził;
duchem ja był ugrzęzły w nędzy i rozpuście,
padlèc[83] — ale mi świecisz ty sławo, urodo,
ty moja — ja cię miał, przygarnął świeżo, młodo;
moja ty służebnica — daj ust — pić, ja głodny
pić duszy czystość — w uścisku rozpalić
białą lilijkę do żaru płomieni —
daj ust —


JOANNA


Puszczaj —


W. KSIĄŻĘ


Krew, lice się rumieni.


JOANNA


Puszczaj.


W. KSIĄŻĘ


Czuj moc.


JOANNA


Precz.


W. KSIĄŻĘ


— Ty będziesz chwalić
za uściski — kobieta ty — legniesz…


JOANNA


Ty cham.


W. KSIĄŻĘ


Ha — ty słaba — ty kwiat, bierz rozkosz, lubość dam. —
— Dziewka! — Ruszaj!


JOANNA

oddala się

W. KSIĄŻĘ


Postój!


JOANNA

staje

chwila milczenia

W. KSIĄŻĘ

opuszcza wzrok ku ziemi

stoi obezwładniony

JOANNA

zwraca głowę ku oknu


Czy nie wydaje się, że ot tam jacyś ludzie
stoją — ?


W. KSIĄŻĘ

nie poruszył się


Może to być — to i cóż? Myśl moja w trudzie.
Trzeba gwałtownie działać, rządzić, rozkazywać.
Tyle potrzeba umieć, wiedzieć, znać, przemóc na sobie,
przełamać podejrzenia — precz rozgonić cienie. —
Któż to jest moim wrogiem — ?


JOANNA


Spójrz no tam.


W. KSIĄŻĘ


Sumienie.

ostro

Czego chcesz?

czule

Pójdź no ku mnie. — Nie pragniesz się tulić?
miłość — sen — za marami gonisz po ogrodzie.


JOANNA


Spójrz no — patrz — jakieś smugi odbite na wodzie
i cień koło posągu.


W. KSIĄŻĘ


Ty marząca — luba —
ty patrzysz za cieniami — ot, mnie czeka zguba,
jeśli się duch nie wzmoże, w moc się nie rozpręży.
Dzisiaj przeczułem moc — nade mną cięży.
Innym dziś, niźli indziej — nie rozumiem siebie.
Widzę wielkość i drżę…


JOANNA


Krocie iskrzących gwiazd…


W. KSIĄŻĘ


Ty myślą w niebie,
za światem —


JOANNA


Chłód.


W. KSIĄŻĘ


Po oknach cienie gonią.


JOANNA


Tam jacyś ludzie są. —


W. KSIĄŻĘ


Przystępu straże bronią.
Czytujesz Lamartina[84] —


JOANNA


Zaczęłam dziś rano.
Harmonijne harmonie w muzyce przestworów
i ten Bóg, objawiony w kształcie wszelkich stworów.
Religijne romanse duszy nad jeziorem;
jego myśli nad ranem, myśli nad wieczorem.


W. KSIĄŻĘ


Tak więc masz ideami duszę zadumaną
i ludzi tam dostrzegasz, gdzie ich cale[85] nie ma;
gdzie są żywi, nie widzisz.


JOANNA


Tak duszy oczyma
patrzę i wdzięczna jestem…


W. KSIĄŻĘ


Francuskiemu hrabi,
który ma sowi mózg i ma sentyment babi. —
Otoczony jest ogród sotniami żołnierzy.
Nie przejdzie nikt — no a ty myślisz, kto — ?


JOANNA


— Nikt — — Może drzewa tam gałęźmi trzęsą — ?
Tak wszystko kryje mrok. — —


W. KSIĄŻĘ


Łzy masz pod rzęsą.


JOANNA


To nic.


W. KSIĄŻĘ


Pokorny ja — bez gniewu — jużem rozczulony —
już całuję, przepraszam. —


JOANNA


Ten tam oddalony
posąg — coraz się bardziej uporczywie wbija
w oczy — i ciągnie ku sobie urokiem.


W. KSIĄŻĘ


Dosyć.


JOANNA


Na ogród pójdę. — —


W. KSIĄŻĘ

tupie nogą


Nigdzie krokiem.
Nie pójdziesz nigdzie.


JOANNA


To nie. — Już zostaję. —
O czym ty myślisz — ?


W. KSIĄŻĘ


To idź.


JOANNA


Tam. — A po co?


W. KSIĄŻĘ


Urok, czarodziej biały — świecący bohater.
Słyszysz — — ?


JOANNA


Szept.


W. KSIĄŻĘ


W gałązkach szemrze wiater.
Wszystkie się cienie na ogrodzie razem
zakołysały.


JOANNA


Cicho znów.


W. KSIĄŻĘ


Tym głazem
ty rozkochana… — ?


JOANNA


Może.


W. KSIĄŻĘ


Ja go każę zrzucić z konia!


JOANNA


Już nie patrzę. — — —


W. KSIĄŻĘ


Wysadzić go każę.


JOANNA


Ech. —


W. KSIĄŻĘ


Każę ozłocić — blachą okuć złotą.
Zmierzym się oko w oko — bohater…


JOANNA


Z hołotą.


W. KSIĄŻĘ


Małczaj!


chwyta ją za rękę

JOANNA


Ot żeś co jest — ?


W. KSIĄŻĘ


Ty dumą i pychą
karmiona duszo — patrz — ty bańką lichą,
skrzysz się w kolorach twych żądz niedościgłych,
jak tęcza rzucasz farby przez obłoki,
a lada wicher je zdmuchnie — pogrzebie;
roślino wiotka — polskiej oderwana glebie —
czar ciebie polski owiał — pojęły uroki — —
tak ja złamię. —


JOANNA


Ty wstrętny.


W. KSIĄŻĘ


Ot, ty kochanica.
A już krwią, już purpurą rozgorzały lica.
Pójdź.


JOANNA


Puszczaj.


W. KSIĄŻĘ


Pójdź.


JOANNA


Precz.


W. KSIĄŻĘ


Suko! Ruszaj!


JOANNA


Najświętsza Panno! — Nie — ty nie wymuszaj.


W. KSIĄŻĘ


Zapomnisz. — Czego chciałaś? Tam — już ciebie widzę,
pół omdlałą w mym ręku — z wstrętów, doniu[86], szydzę;
będziesz pieścić i tulić, hołubić i wołać,
cha, cha — co będziesz wołać…


JOANNA


Najświętsza Panienko. —


W. KSIĄŻĘ


Precz ręce!


JOANNA


Łamiesz. O wstydzie, o męko.


W. KSIĄŻĘ


Znaj rozkosz. — Ty kobieta — jak panna wstydliwa —
godna tronu. Carowa będziesz ty…


JOANNA

upada


Ja nieszczęśliwa.


W. KSIĄŻĘ


Nie klnij — nie płacz — milcz! — cicho — cicho!


JOANNA


Precz.


W. KSIĄŻĘ


Gniewna, żałosna.


JOANNA


Odejdź; — ja szalona.


W. KSIĄŻĘ


Ty głupia. — Ty obłędna. — Obłęd moja siła.
Ja dziś w obłędzie lew. — Gdyby ty się paliła.
Gdyby żar — gdyby ogień, płomienie i skry
ogarnęły twą twarz — twą postać w ogniów mgły,
gdyby ty twoje ręce zarzuciła na szyję
mnie — gdyby ty…


JOANNA


Ja się w męczeństwie wiję,
mój rozum mi się mąci — krzyczysz — ty jak burza.


W. KSIĄŻĘ


Jak wichr — ja byłbym wichr, huragan…


JOANNA


Jak z podwórza
słychać — ? czy jęk? — czy drzew to łoskot — ?


W. KSIĄŻĘ


Czar.
Ty śnij — w objęciach moich śnij — oczarowana wróżka.
Spokojność duszy daj — — daj ust…


JOANNA


Ty…


W. KSIĄŻĘ


Chodź do łóżka.


JOANNA


Daj ust — ty mój — — — o bierz tę twoję moc —
podtrzymaj mnie — na oczach, w duszy noc;
w obłędzie myśli moje — splątane myśli, chmura,
nie widzę nic. — łyskanie — szum —


W. KSIĄŻĘ


To miłość — ura!
Pocałuj —


JOANNA


Ha —


W. KSIĄŻĘ


Pocałuj.


JOANNA


Cyt…


W. KSIĄŻĘ


To nic. — —


JOANNA


Co to? — po oknach śwista — zgrzyt —
zgrzyt szyb — brzęk — szept — ktoś jęczy — czy kto łka — ?


W. KSIĄŻĘ


To wiatr północny dmie. —


JOANNA


Wichr wyje.


W. KSIĄŻĘ


W oczach łza —
ty płaczesz, łza miłośna — lubość, ty poddana,
ty kochanka — miłośna ty. —


JOANNA


Ja obłąkana —
ty mój. — — ty mój. — — Kto jęczy tam na dworze?
Kto z wichrem goni tam? Kto klnie? — Przeklina — może —
ciebie i mnie. —


W. KSIĄŻĘ


Daj ust —


JOANNA


Pocałuj — skon.


W. KSIĄŻĘ


Daj ust — pocałuj —


JOANNA


Tyś dla mnie rzucił tron.


W. KSIĄŻĘ


Dla ciebie tron zdobędę, koronę dam na skroń.


JOANNA


Ty mój — kochanku — panie —


W. KSIĄŻĘ


Dam tobie królowanie.


JOANNA


W kościele Świętego Jana.


W. KSIĄŻĘ


Carstwo.


JOANNA


Korona zmartwychwstana.
Nie od dziś to czuję i wiem
i pragnę, chcę i drżę — ty mój —
ty zadmiesz w róg — powołasz — ty na bój!
A oni z tobą rycerze; —
zwyciężą! — Szał mnie bierze. —
Kochanku — powstań ty, zdruzgotaj Cara, zgnieć!
Zapalaj burze, ognie nieć.
Kochaj — daj ust — tam pożar się rozpali:
Tam są gotowi wszyscy już! — — Powstali!!


W. KSIĄŻĘ


Co!? — wiesz!!


JOANNA


Wiem. Tam w sercach ogień wre.
Tam czekają i rwą się już. — —


W. KSIĄŻĘ


Tam?! — gdzie?!
Obłędna ty — co wołasz — ? Jaki bunt — ? Ty znasz?
Mów. — — Ty zdradziłaś się.


JOANNA


Ty patrzaj w twarz.
Cesarski szpieg. — — Mój sen — ty podły — kłam. —
Ty lękasz się — za tobą nikt — —


W. KSIĄŻĘ

odstępuje od niej


Ja sam…
To ja się zdradził — a z czym — czym ja to był?
Ty rzekła: carski szpieg: — ty żona,
ty miłość moja, mnie zabiła i zatruła,
ty z nóg mnie powaliła. —
A ja się rwał. —
Ja tam, tam, z orłami w loty chciał —
a ty — ty z duszy głębin wydobyła
podłość. — — — To ty mój wróg.
A ty zemdlała mnie u nóg
miłośna — nie — co ja wiem —
ty moja kaźń — ty boska —


dzwoni

JOANNA

omdlała

W. KSIĄŻĘ

otwiera z kluczów wszystkie drzwi

przenosi ją do innych pokojów

PANNY

wbiegają

otaczają zemdlałą

oddalają się

W. KSIĄŻĘ

wbiega

idzie ku jednemu z pokojów

rozmawia z kimś we drzwiach

po chwili wchodzi na salon

Obok W. Księcia wchodzi:

GENDRE

z pochyloną głową

W. KSIĄŻĘ


Ot, co ty mówisz? Na śmierć? — Generàł?


GENDRE


Ot, czemu by ja nie umieràł? —
Ja tchórz — a Wasza Miłość taki —
tak każdyj czełowièk[87] tchórz — — a my łajdaki.
A niech bierze, kto chce — kto chciwy — choćby Bóg —
takoj ja rozrzutnik — niech każdy będzie syt,
czort, anioł, Boh[88] i Car — — — a serce — cyt, cyt, cyt.
Ja serce miał — — cha, cha — dziś mundury i gwiazdy —
a książę gwiazdę masz — czoło mnie pali. —

opiera czoło o pierś W. Księcia

Daj ochłodzić kamykiem czoło. — — — — Carski dar —
piękny. —


W. KSIĄŻĘ


Biedny ty — duràk[89] — —


GENDRE


Tak Carstwo czar. —


W. KSIĄŻĘ


Rzewny ty — czy pijany — ?


GENDRE


Wasza miłość? —


W. KSIĄŻĘ


Obraza — ?
No — no — rzewny — już ja widzę, że rzewny,
że ty się stał przede mną sercem śpiewny.
A dla kogo ty nucisz ten serdeczny żal — ?
No, generàł — tak masz tu przy boku stal,
szpada — co? — —


GENDRE


Tak kto mnie wydarł serce — ?
Ja serce miał — — czy naszli mnie morderce,
gdy ja się duchem chwiał…?
Wszystko wziął Car — niech wziął; — tak, gdy już u grobu,
kto dziś uwolni mnie wlec się do tego żłobu,
gdzie duszom dają pić — ? gdy pragnie dusza?


W. KSIĄŻĘ


Ty chcesz na tamten świat — ty brat — ? a co cię zmusza?


GENDRE


Duch. — Tak ja tu widzę wstyd — bezczelny wstyd;
a tak ja widzę tam za grobem jasny świt;
tak ja tu widzę podłość, brud i męt
a za grobem ja widzę czyste łzy a smęt…


W. KSIĄŻĘ


Tak ty urlop weź — poczekaj. —


GENDRE


Urlop duszy.
Daj ty zwoleństwo duszy, niech poleci
tam. — —


W. KSIĄŻĘ


Tak ty duràk — weź ty teorban[90], dzwoń; —
ty się nudzisz. — A gdyby ciebie ja, jak Mazepę[91], na koń,
w step? — uczyniłbym Centaura —
przez gąszcz leciałby ty, jak wichr — i jaka Laura
rozkochana by biegła z rozpuszczonym włosem
za kochankiem — — ?


GENDRE


Tak książę dziewkę rai…


KURUTA

wszedł cicho i szepce


Majestè — nadbiegł właśnie ów człowiek z donosem.


W. KSIĄŻĘ


Niech-że wejdzie. —

do Gendra

Adieu —

do Kuruty

A przycienić światło,
niech ślepiami nie rzuca.


KURUTA


Wiem, kto jest.


W. KSIĄŻĘ


Co mnie to?
Niczym nie jest.


GENDRE


Addio[92]!


odchodzi

W. KSIĄŻĘ


Włóczęga, hołota,
człowiek podły — potrzebna nam jest jego cnota.


MAKROT

wchodzi

KURUTA


A ty masz dla mnie co — ?


MAKROT


Dla księcia słowo.


KURUTA


A czemu dla mnie nie — ?


MAKROT


Dla majestatu.


KURUTA


No tak, ja ci pozycję dał.


MAKROT


Więc za umową
działam — sekret.


KURUTA


Daj go katu — —

szepce W. Księciu

do Makrota

No tak, co ty wynalazł — ?


MAKROT


Słowa — gesta — cienie.


KURUTA


Któż co z tego odgadnie — he — kto?


MAKROT


Złe sumienie.
Kto się boi, dla tego gest jeden wystarczy
znaczący; — kto zgaduje — odgadnie z pół-ruchu,
z pół-słowa — co kto chowa utajone w duchu
i z tym straszydłem pójdzie w noc milczenia
a będzie tam ten potwór gospodarczy —
ten zatruje mu krew, przeźre rdzenia
i wejdzie, wpełznie jad w krwi uderzenia —
zatruje, zgnębi duszę — usiądzie na piersi,
aż przytłoczy i zaprze w noc. —


KURUTA


Tak my najszczersi —
daj rękę — no i gęby daj — a wypleć bajkę
cożeś wynalazł, zmyślił, odgadł….


MAKROT


Szajkę.
Może się co powiedzie? — Trzeba pójść posłuchać.


KURUTA


Można pójść — ?


MAKROT


Można.


W. KSIĄŻĘ


Jawno?


MAKROT


Niewygodnie.


W. KSIĄŻĘ


I cóż tam knują — ?


MAKROT


Oni — ? — Knują zbrodnie.
Trzeba, żeby sam książę podszedł, jak w romansie;
by mi zaufał, poległ…


W. KSIĄŻĘ


Jak na Sanszo-pansie[93].
I dużo ich się schodzi?


MAKROT


Garść, partie — gromada.
To zależy. —


KURUTA


I gdzież to?


MAKROT


Kto przyjdzie, to gada
i można stan umysłu w dialogu czytać,
by tylko umiejętnie podsłuchać, pochwytać.
Słowa są urywane — lecz myśl jednolita.


W. KSIĄŻĘ


Tak gdybym ja tam poszedł sam…?


MAKROT


To nie wypada.
Mój ubiór wyszarzany, brudny, pfuj, jak szuja;
za dnia przyjść tu nie mogę, psami lokaj szczuje.
A żyć muszę dla dzieci — mam serce i czuję.


W. KSIĄŻĘ


I gdzież to — ?


MAKROT


Rzecz doniosła — niejawna, nietajna.


W. KSIĄŻĘ


Byłeś tam?


MAKROT


Wracam.


KURUTA


A, sprytna sobaka[94]!


W. KSIĄŻĘ


Gdzie to?


MAKROT


Na Świętojańskiej uliczna kloaka.


KURUTA

zaśmiał się


Cha, cha.


MAKROT


Spisek odkryłem — wyjawię dowody.


W. KSIĄŻĘ


Łajdaku, coś ty chciał — ja mam pójść w łajna?


MAKROT


Tam mówiono o księciu słowy szkaradnymi.


W. KSIĄŻĘ


I ty, podły, przychodzisz obrzucać mnie nimi?


MAKROT


Ja tam stałem na zimnie, o głodzie — z rozkoszą
chwytałem każde słowo; — powtarzałem duchu:
stój, postój — czekaj jeszcze, zapłaci dukatem,
dukatem płacą tym, co donos noszą.


W. KSIĄŻĘ


Co? I cóż? — Co przyniosłeś — co?


MAKROT


Ja cały w słuchu,
przy tym brudzie i wstydzie; — no ja z tego żyję,
Książę płacisz.


W. KSIĄŻĘ

rzuca pieniądz


Masz. Gadaj.


MAKROT


»Pojednał się z bratem
i że to jest udane — że jest list od Cara —
i że trzeba dziś jeszcze« — ot, patrz, krople z czoła…


W. KSIĄŻĘ


Gadaj.


MAKROT


»Dziś jeszcze trzeba w pysk tego Mogoła«.


W. KSIĄŻĘ


Mnie!?


MAKROT


Ja tak myślę.


W. KSIĄŻĘ


Precz! — Mnie!?


MAKROT


To wyraźne —
bo oto tu są inne donosy ukaźne,
które wskazują — że się dziś — coś ma pojawić.
No i wiadomo co — gdzie — to trza zdławić.


W. KSIĄŻĘ


Ale co!? — Co?! — Precz-ty! — albo zostań jeszcze chwilę;
potem wydam rozkazy, ukaz[95]; — ja tu mile
przepędzam czas — tak wy mnie napędzacie strachu.
Tak ja spokoju nie mam — ciągle w szachu. —
A kto mnie trzyma? — wy — tak to błazeństwo. —


MAKROT


Oni się modlić przychodzą na groby
w dnie narodowej, tak zwanej, żałoby.
Wtedy ja idę i śpiew intonuję
razem wspólnie z innymi, nawet popłakuję.
A w notesie kryjomie imiona spisuję
osób, które tam klęczą. — I tak na trop spisku
wpadam z lekka, powoli — na ich cmentarzysku,
gdy na ich głowy liście spadają zżółkniałe.
Oto tu mam notaty.

dobywa papierów

Co — ? — Foliały całe?
Jeśli książę przypomnieć raczy w listopadzie…


W. KSIĄŻĘ


Listopad to dla Polski niebezpieczna pora — ?


MAKROT


Znacząca. — —


W. KSIĄŻĘ


A ty, widzę, jesteś zmora.


MAKROT


Tak teraz jest listopad — więc baczne mam słuchy.
Jest to pora, gdy idą między żywych duchy —
i razem się bratają.


KURUTA

wybucha śmiechem


Cha, cha, cha,


W. KSIĄŻĘ

śmieje się


Poeta.
Nowy Lamartine może? — Patrzaj — szpieg esteta.
Spisek — codziennie spisek…


KURUTA


Bo jest.


W. KSIĄŻĘ


Co dzień nowy.


KURUTA


Co dzień nowy.


MAKROT


Jest wszędzie.


KURUTA


W zawiązku.


MAKROT


Gotowy.


W. KSIĄŻĘ


A wszystko pierzchnie z rankiem — ze dniem — nocne mary.
Tak wy, strachy — puszczyki dwa — ja nie dam wiary.


KURUTA


Wasza Książęca Mość nie drży — człowiek wojenny,
no to dość; — trzeba, książę, wydać rozkaz dzienny,
że wsio[96] ma być spokojno — spokojnie tam w duszy:
jak usłyszę w rozkazie — tak strach się rozprószy.


W. KSIĄŻĘ


Ty żartowny.


KURUTA


Tak ja się na wszystko zgotuję.
A kto to jutro będzie pan — ?


W. KSIĄŻĘ


Tu ja panuję.
A ty mnie przy mnie milcz — o innym panu.


KURUTA


Ja miał na myśli Cara.


W. KSIĄŻĘ


Milcz.


KURUTA


I zamach stanu.
Słyszałem pode drzwiami — rozumiem, miarkuję[97].
Myśl genialna —


W. KSIĄŻĘ


Słyszałeś — ty — ja cię zakuję
w kajdany.


KURUTA


Tak się dowie Car.


W. KSIĄŻĘ


Car się nie dowie.
Ja się owinę szarfą — szpieg — wszyscy szpiegowie,
precz wy ode mnie, precz — krew mi wyssali,
krew moją carską żłopać przyszli tu i tu chłeptali,
duszę wy moją brali w szpon; — piekła szatani
i wlekli w noc. — — —

wypędza obydwóch

Ja sam — — skąd czekać mnie zwiastuna?
i kto wyzwoli z mąk — — ? —

widać łunę

Co to? — — Pożarna łuna —
— gaśnie — zapada — — — znów snop iskier bucha.
Cisza. — — i coraz noc; — — i pustość głucha.

dzwoni

A co?


OFICER SŁUŻBOWY

wchodzi

salutuje


Raport złożony — pożar ugaszony.
Na Solcu płonie szopa pusta — trochę słomy.


W. KSIĄŻĘ


Słomiany ogień — zgasł —


OFICER SŁUŻBOWY


Cztery szwadrony
powróciły.


W. KSIĄŻĘ


Pożaru powód — ?


OFICER SŁUŻBOWY


Niewiadomy.


W. KSIĄŻĘ


Jak to — ? — Ha — nic — tak — nic nie wiadomo;
tak — że to wszystko nic — — kto ma łakomą
duszę — — — czego? — — co?

do oficera

Rozpędzić straże.
Niech idzie wszystko spać.


OFICER SŁUŻBOWY

salutuje

wychodzi

W. KSIĄŻĘ

klaska

LOKAJE

wchodzą

W. KSIĄŻĘ


Gasić lichtarze.


### POD POSĄGIEM SOBIESKIEGO

GOSZCZYŃSKI[98]


Wiatr dmie, że ogród cicho łka
za każdym liści szelestem…


1 GŁOS


Idą.


2 GŁOS


O, teraz słychać gwar…


3 GŁOS


W pałacu gasną sale.


GOSZCZYŃSKI


Zapada mgła. — — Ty jesteś, bracie?


1 GŁOS


Jestem.


GOSZCZYŃSKI


Policz nas.


1 GŁOS


Szesnastu ludzi.


GOSZCZYŃSKI


Po drzewach jakaś arfa gra
i ogród jęczy tłumem mar.


1 GŁOS


Jeśli się książę obudzi..?


2 GŁOS


A jeśli nie przyjdą cale[99] — ?


GOSZCZYŃSKI


Niepokój, ogień piersi żre
jak Harpia; złość ssie krew.
Przysięgi, jako słowa czcze;
na marne poszedł siew.


1 GŁOS


Już idą…


GOSZCZYŃSKI


Słyszę.


3 GŁOS


To szum drzew.


1 GŁOS


Nie przyjdą.


GOSZCZYŃSKI


W ogród wstąpił czar.


1 GŁOS


Będziem wszystko bić w łeb,
w łeb i na odlew z obu stron.


GOSZCZYŃSKI


Gałązki obsiadł lśniący szron
i coraz gęstsze smugi mgły.


1 GŁOS


Już idą — —


2 GŁOS


Czy to ty?


1 GŁOS


Tak ciemno.


GOSZCZYŃSKI


Ulituj się ty Boże nade mną; —
Sądzisz, że już koszar dopadli?


1 GŁOS


Tak sądzę.


GOSZCZYŃSKI


Ta cichość mnie zabija. —
Nie wraca nikt.


1 GŁOS


Wicher szumi.


GOSZCZYŃSKI


Czas mija.


1 GŁOS


Na zimnie stoję godzin dwie.


GOSZCZYŃSKI


Milcz. — Ogień piersi pali,
ręka się niecierpliwa rwie.


1 GŁOS


Byleśmy się tam w pałac dostali,
tego łotra z pościeli zwlec.


2 GŁOS


Co powiesz, jakbyśmy go porwali — ?


1 GŁOS


Co powiesz, jeśliby zdążył zbiec — ?


3 GŁOS


Mgieł gęstwa na ogród spada.


GOSZCZYŃSKI


Stoimy jako orłowie w chmurze.
Drzewa szepcą — miotem gałęzi
a krzewy w słomianej uwięzi
przystanęły, równie jako my,
w oczekiwaniu i lęku.


3 GŁOS


Idą mgły.


GOSZCZYŃSKI


Wicher powiał szumem…


CHÓR


Ogród gada.:


> Przystanęli tak bohaterowie młodzi
> na ogrodzie w bolesnej zadumie.
> A oto przy drzew śpiewnym szumie
> posąg staje we świateł powodzi.

GOSZCZYŃSKI


Wszakże on wskazuje — — tam.


NABIELAK


W stronę Belwederu wskazuje.


GOSZCZYŃSKI


Jak gdyby rozkaz daje nam.


NABIELAK[100]


On wie i czuje
to, co czujemy my.


GOSZCZYŃSKI


Widzisz — ręka mu drży.


NABIELAK


To księżyc cień rzucił liści
i cień liści przemknął po ramieniu.


GOSZCZYŃSKI


Jak śnieg on biały w tym odzieniu…


NABIELAK


Wskazuje tam a patrzy żywem okiem.


GOSZCZYŃSKI


Przykuł mnie wzrokiem.


NABIELAK


On wie i czuje.


GOSZCZYŃSKI


Patrz — drgnął — to koń się wspina — !


NABIELAK


To cienie drzew.


GOSZCZYŃSKI


Bije godzina.


Przystanęli tak bohaterowie młodzi
na ogrodzie w bolesnej zadumie
a oto przy drzew śpiewnym szumie
niewiast dwie pośrodkiem przechodzi.

Idą środkiem, śród młodych szeregu,
idą wolno ujęte uściskiem…
Nie powstrzymać tajemnic w ich biegu…
Noc ta dziwnem przemawia zjawiskiem:

### DEMETER[101] Z CÓRKĄ KORĄ[102] ŻEGNA SIĘ

KORA


Powiedzie mnie Orkus[103] w noc,
w świat ciemny wichrów burz;
nie zaznam słońca już,
nie zaznam twoich ust, twych ócz;
o matko, żegnaj dziecię.


DEMETER


Żegnaj mi dziecię, żegnaj córo;
Orkus cię czeka, Orkus wzywa,
musisz zejść k'niemu nieodbycie[104];
zejdziesz w kraj śmierci, poślubiona,
kędy[105] cię żenie[106] Moc straszliwa,
Moc niezbłagana, bezlitośna.
Pomnisz, pamiętasz wielą laty,
jakom płakała lubej straty
i skargi wodziłam żałośna.


KORA


Orkus mnie wzywa, idę żona,
przez letni jeno[107] czas szczęśliwa,
gdy z tobą matko, bliska tobie; —
a oto dzisiaj znów w żałobie,
drogą, co wiedzie do podziemu,
idziem i płaczem obie.


DEMETER


Pocałuj usta, całuj oczy;
tak-że się smutkiem lice mroczy
i całun biały cię otula
a przedsię[108] róż z twych lic nie płoszy — ?


KORA


O matko, przykrać ta koszula,
którą przywdzieję, ślubna jemu,
przemieszkująca tam w pustoszy.
O matko, przykręć to wezgłowie,
które podadzą służebnice,
gdy legnę w jego łożnice.
Jakoż uchylę moich losów?
Orkusa miłość jak oddalę?
Ja Orkusowi ślubowana,
czarem miłości zniewolona;
oto się już tajemnie palę
i oto już tajemnie płonę,
bym jego uznała pana
a on przytulił mnie żonę.


DEMETER


O córo, żegnaj ukochana;
matczyne serce pogardzone;
już mnie nie trefić[109] twoich włosów,
ostatni raz twe plotłam kosy;
już mnie nie stroić tobie szatki,
już idziesz precz od matki;
jeno mi dziwno, że twarz płonie,
że twoja twarz w rumieńcach;
tyżeś się stała rozkochana,
żeś w ślubnych wyszła wieńcach?


KORA


O matko, wstydem przed cię płonę
a żar me piersi pali —
żeście mi poznać miłość dali;
wszakżeż wiedziecie mnie dziś żonę,
więc się ten płomień w licach trwali;
przetom spłoniona i rumiana,
żem matko, mocno zakochana
i tobie wyznać muszę.


DEMETER


Jakoż te więzy twoje skruszę?


KORA


O, nie sąć one nieznośliwe.


DEMETER


Teć więzy ciebie mi odbiorą.


KORA


O matko — letnią wrócę porą.


DEMETER


Do lata, wiosny czekać długo.


KORA


Muszę do czasu tam być sługą
i muszę jemu żoną.


DEMETER


Pierwej-że z matką twą rodzoną
być tobie wolną i dziewiczą,
niż tam w podziemiu niewolniczą.


KORA


O matko, przedsięś przepomniała[110]:
w ogniach miłości stoję cała —
czas, bym odeszła już.
Żegnaj mi — żegnaj matko dziecię;
z wiosną mnie drugą znów ujrzycie.
Odchodzę precz w kraj snów.


DEMETER


Odchodzisz w ciemnie wichrów, burz;
nie zaznasz słońca już…


KORA


Za drugą wiosną wrócę znów.

Tu przystanęła zapłoniona,
Z objęć się matki uchyli;
przejrzysta kryje ją zasłona,
a w zadumanej jej postawie
widać, że łzami mówi prawie;
a z ócz i czoła to zgadywać,
że jakąś tajemnicę sili,
którą kazano jej ukrywać.
Łzy te, co jej do ócz się cisną,
dziwnym weselnym blaskiem błysną.
Na ustach palec położyła
i tak do matki swej mówiła:

Pamiętasz, matko, jako lecie
ustroiłam się w żywe kwiecie
i biegłam do cię w śpiewie, z pola…?


DEMETER


Spominasz darmo dzień wesoły
na dniu, gdy obie płaczem społy,
że nieodmienna tobie dola,
że giniesz dla mnie, twej macierze,
gdy cię za żonę Orkus bierze
i za Styg[111] wiedzie, ku otchłani,
gdzie będziesz włada i pani.


KORA


O matko, Hymen[112] mnie powiedzie
w orszaku sług na przedzie;
pochodnię smolną spali jasną.
Sługom na czoła wieńce włoży
i śpiew zanuci pochodowy,
jako mam zacząć żywot inny,
zasiadłszy tron królowy.


DEMETER


O córko, rzucasz matkę własną;
w pochodniach, które dla cię płoną,
żywoty onych gasną.


KORA


Z wiosną, gdy pierwsze lody spłyną,
gdy pierwsze wichry powioną,
wrócę i żywot zacznę nowy.


DEMETER


Rzucasz mnie — to ostatnie chwile,
jako na ciebie patrzą żywą — ?!


KORA


Ja, matko,będę tam szczęśliwą.


DEMETER


A przedsię[113] droga to cmentarna.


KORA


Tajemnic tobie część uchylę:
Nie jestem ci ja matko ubogą;
bogate podziemu śpichlerze:
z każdego owocu się bierze
nasienie i skrzętnie kryje;
tam przechowują się ziarna
a jak je przyniosę na świat,
to każde kwiatem odmyje
i owoców urodzi mnogo.


DEMETER


Patrz! Wszystkie pędy pomarnieją,
gdy nocą wichry powieją;
patrz, oto martwy konar drzew.


KORA


Pamiętaj, matko, wczesny siew.
Spieszno mi odejść, spieszno tam,
gdzie stróżką ziarn być mam
i zgarnąć wszystek płód.
Rzeczy tajemne tam się dzieją;
nie mogą się beze mnie stać.


DEMETER


Opuszczasz mnie, mnie twoją mać —
do serca podszedł chłód;
już idziesz, biegniesz, spieszysz…
Marnieją moje letnie chudoby[114];
o bezlitośna, ty się cieszysz,
a mnie ostawiasz groby.


KORA


Z tajemnic moich, matko, znaj:
Jest inny tamten kraj,
kędy są wiecznotrwałe siły;
z tych coraz nowy rośnie pęd
i wzejdą i będą rodziły.
Tam wszelki żywot ma swój byt
i czeka, aż dlań błyśnie świt
i czeka, aż dlań przyjdzie czas:
zajaśnieć pełnią kras.


DEMETER


A te zwarzone, kędyż legną;
im-że w barłogu zimnym gnić…?


KORA


Umierać musi, co ma żyć…


DEMETER


Ty na śmierć wiedziesz twe służebne!
Poznaję miłość twą przeklętą
i moc i słowa twe wróżebne.


KORA


My oto, matko, zmartwychwstaniem
na wielkie siewu święto.


DEMETER


Już palą dla cię pochodnie!!


Wchodzi Hymen i jego orszak z pochodniami i muzyką i otaczają Korę.

KORA


Z tajemnic moich, matko wiedz:
Gdy wszystko żywe musi lec
pod ręką, która znaczy kres;
śmierć tych użyźnia nowe pędy
i życie nowe sieje wszędy.
Więc smutna, matko, tym rozstaniem,
ale weselna tajemnicą,
szaty przyoblekłam godnie. —
Poniechaj żalu, niechaj łez.


DEMETER


Obłędna, stamtąd nikt nie wraca;
Przysięgą zguby więzisz duszę.


KORA


Gdy więzy śmierci skruszę
i zieleń pędów nowych rzucę
na niwy, łęgi[115], na zagony —
o matko, Bogów godna praca! —
sposobić każ lemiesze, brony…


DEMETER


Śmierć biorąc żywa, spełniasz zbrodnię!


KORA

stała się poważna


Zaś w nieśmiertelnych wieńcu wrócę.


MUZYKA

weselna zaczyna grać.

DEMETER


Noc cię uwodzi w wieczność ciemną!


KORA

stała się rozkazująca


Pochodnie święte nieść przede mną!!
Przede mną weselne pochodnie!!!!


Orszak muzyką weselną otacza Korę i uprowadza

do podziemu

DEMETER

przepada na ogrodzie

1 PODCHORĄŻY

wbiega nagle


Piotr nas Wysocki śle.
Sam idzie.


GOSZCZYŃSKI


Gdzie?


1 PODCHORĄŻY


We mgle.
Ku koszarom kawalerii na bój.
Chce ich dopaść uśpionych co tchu.
Gdzie twoi?


GOSZCZYŃSKI


Czekają tu.


PODCHORĄŻY


To wszyscy?


GOSZCZYŃSKI


Tylu wystarczy.


PODCHORĄŻY


A reszta?


GOSZCZYŃSKI


Czekać daremno.


PODCHORĄŻY


Ja drogę wam wskażę do domu.


2 PODCHORĄŻY

nadbiega

1 PODCHORĄŻY


Wysocki przydzielił nas dwóch.
My znamy przejścia pałacu.
Strzec bacznie wszystkich wyjść,
by książę sam po kryjomu
nie uciekł.


GOSZCZYŃSKI


Patrzaj, drga we wichrze liść
i drzewa grają szumem.
A przyniosłeś naboje, ładunki?


2 PODCHORĄŻY


W tej puszce — rozdzielcie, bierz.


GOSZCZYŃSKI


Więc Wysocki dobędzie koszary?


1 PODCHORĄŻY


By ino[116] wpadł znienacka do leż.


NABIELAK


Gotowi?


GOSZCZYŃSKI


Gotowi.


1 PODCHORĄŻY


Za mną!


pada strzał w pobliżu

GOSZCZYŃSKI


Słychać strzał!


2 PODCHORĄŻY


To Wysocki już wyszedł z ogrodu.
Wystrzałem sygnał wam dał.


GOSZCZYŃSKI


A pokłońmy się białemu królowi…


2 PODCHORĄŻY


Gotowi?!


NABIELAK


Gotowi!


CHÓR


Gotowi!


wybiegają.

DEMETER

wchodzi


Gdzieżeś córo, co byłaś mi ptakiem,
radosnym letnim śpiewakiem — ?
Zda mi się jeszcze płacz twój słyszę
i słuchem gonię w głuchą ciszę
i zapłakana żalem dzwonię
i w skardze słucham własnych jęków,
jakoby twoich córko lęków.
A tyżeś może tam wesoła — ?
Płoniesz Hymenu płomieniami — ?
Cóż będzie córo z mymi dniami?
Cóż będzie z długą ciemną nocą
dla mnie, gdy cale światłem ninie[117]
oczy twe dla mnie nie migocą
i jeden dzień za drugim spłynie
i noc za nocą spadnie
a ciebie przy mnie nie będzie — ?
Tyżeś już zaszła w te otchłanie,
gdzie Orkus straszny władnie,
skąd moc cię moja nie dobędzie — ?

nawołująco

Hekate[118], córko Tytana Taurydy; światłonośna niewiasto, dzierżąca pochodni dwoje — zjaw się ty, czujna wszelkim skargom i żalom; ty, co obecna jesteś, gdy matki rodzą; ty, co samotnych strzeżesz pustkowi i drogom rozstajnym stróżujesz. Zjaw się!


spod ziemi wychodzi:

HEKATE

pochodni dwoje dzierży w ręku


Oto stoję!


DEMETER


Córkę mi wydarto, porwano i uwięziono; straciłam ją sprzed oczu, pięknolicą i młodzieńczą. Gdzie jest, gdzie zanikła, zatraciłam pamięć i nie wiem i przeto ciebie wzywam, leć, goń, szukaj; o ty, która odgadujesz tajemnice bogów i ludzi przywodzisz do utraty rozumu i do szału, leć ty i świeć dwojgiem świateł głowni płonących i odnaleź córką moją najmilszą.


oddala się w ogród

HEKATE


Do mnie, Eumenidy[119] lotne; wy, które zamieszkujecie Tartaru[120] rozległe pustkowia skalne. Dalej! Wy, kroczące w mroku i chmurą otoczone ciemną.

Przybądźcie! Krzywda się stała!


EUMENIDY

wychodzą spod ziemi

HEKATE


Wy, wylęgłe z kropel krwi, padłych na ziemią czarną; ze krwi mordowanego zrodzone a przeto krwawymi łzami płaczące.

Porwano oto pełne życie
w pełni świeżości kras
i uwiedziono w noc i grób
i uwiedziono na rozdroża i łęgi zapadłe.
Patrzajcie, krzywda się stała:
Oto wszystko widzicie umarłe,
powiędłe i zgasłe i zbladłe;
ziemia się stała jako trup,
drzewa obnażone z szat,
zdeptany owoc i kwiat.
Hej, wy Eumenidy lotne,
do zemsty! do zemsty mściwe!
Krzywdy się stały straszliwe.
Zburzona spokojność chat
i cichość małżeńskiego łoża.
Szałem obejmujcie dusze,
niechaj w obłędzie krwią poją się ciała
i duch się świetli zbrodniami,
pognany w męczarń katownie.
Do zemsty! Krzywda się stała!
Zapalcie czerwone głownie!!


EUMENIDY

Już zapalają swoje żagwie
i nagle w blasku łun czerwonym,
oczy ich świecą krwią ociekłe.
Na głowach węże, w splot wiązane,
czoła im bolem prężą
a one bolem, raną wściekłe,
wsłuchane w słowa te wołane.

HEKATE


Nie spoczniem, aż trzykroć razy
księżyc się odmieni złoty.
Poprzysięgnijcie loty,
nie spocząć, wy niestrudzone,
aż krzywdy będą pomszczone.
Wojna, wojna, wam żer i wasza obiata[121]!
Na świat, na świat, wy mściwe!
Upadajcie ludziom na pierś i kark
i ssajcie ze serca krew,
niech znają Boży gniew.
Wężami przegońcie park
i dalej, dalej i dalej,
lotami sięgnijcie świata!
Rózga niech mściwa obali!
Ziemia oto we skardze zadrżała:
Krzywda, krzywda się stała!!!!


EUMENIDY

rozbiegają się po ogrodzie

HEKATE

zapada się.

### SALON W BELWEDERZE

Ciemno. Na ogrodzie noc księżycowa

GENDRE

pijany, leży na kanapie

LUBOWIDZKI[122]

chodzi po salonie

GENDRE


Przynosisz wiadomości — ? — Masz relacje czyje?


LUBOWIDZKI


Gdy pora się nadarzy — wszystko mu odkryję.


GENDRE


Patrz — by nie było późno. — I cóż wiesz nowego?


LUBOWIDZKI


Wiem dla samego księcia. Cóż tobie do tego?


GENDRE


Nie wiesz nic.


LUBOWIDZKI


Wiem dla siebie.


GENDRE


To i schowaj sobie.


LUBOWIDZKI


Dla książęcia pracuję. — Zysku zazdrość tobie — ?


GENDRE


A może by partyjkę?


LUBOWIDZKI


Nie mam dzisiaj głowy.


GENDRE


To szkoda, że bez głowy wychodzisz na łowy.
Książę, choćby cię nawet przyjął najłaskawiej,
rogi, jak rogi — głowy nie przyprawi.


LUBOWIDZKI


Gadaj zdrów — chcesz wyłudzić ode mnie pieniędzy.


GENDRE


Masz dukata, łajdaku — tuczysz się na nędzy.


LUBOWIDZKI

goni za dukatem


Dukat zawsze dukatem, piechotą nie chodzi.


GENDRE


Najlepiej go ocenisz ty, książęcy złodziej.


LUBOWIDZKI

odrzuca dukat w kierunku Gendra


Przestań pijaku, bo to mnie już nudzi.


GENDRE


Pyskuj ciszej — bo książę jeszcze się obudzi…


głuchy łoskot

LUBOWIDZKI


Cóż to? Biją do bramy?! Rozwalają wrota?!


GENDRE


A cóż mnie to obchodzi? — To twoja robota.


LUBOWIDZKI


Trzeba obudzić księcia!


wpada do sypialni

KAMERDYNER FRIEZE

wpada ze drzwi w głębi


Trzeba księcia budzić!


wpada do sypialni

GENDRE


Niech książę śpi spokojnie — na co ma się trudzić?
Co być ma, niechaj będzie. —


FRIEZE

ze sypialni

wywleka W. Księcia pół ubranego

wlecze go po ziemi przez salon

do drzwi w głębi

gdzie znikają

LUBOWIDZKI

w sypialni


Ha! na pomoc! Zbóje!!


PODCHORĄŻY

w sypialni


Masz łajdaku! — Już uciekł!!


SPRZYSIĘŻENI

w kilkunastu wpadają ze sypialni na salon

przebiegają do innych pokoi w głębi

NABIELAK


Któż to tu wartuje?


nastaje na generała Gendra.

GENDRE

powalony


Ja nie winowat[123] — — —


NABIELAK


Milcz, ty synu wraży.


GENDRE


A czy wy wiecie, wy — czyja śmierć znaczy?
Może ta moja śmierć szalę zaważy
i napiętnuje was piętnem siepaczy — ?


GOSZCZYŃSKI


Jeśliś niewinny, winujesz się słowem.


GENDRE


Wot słowo u was — dym. Zabij gotowem.


NABIELAK


Chcesz, by rozważać twą śmierć — rozważyłem.


uderza bagnetem

GENDRE


Nieszczęście!


GOSZCZYŃSKI


Sława!


GENDRE


Przeklnij Bóg —


NABIELAK


Łajdaki.
Ty kartowniku, złodzieju…


GENDRE


Rycerzu.
Ty mordujesz; czy myślisz, że z Bogiem w przymierzu?
Znajdzie się na was sąd.


NABIELAK


Sądu nie będzie.
Od dzisiaj my jesteśmy sądem i my sędzie
a wam się znaczy kres. — Ty wziąłeś swoje.


GOSZCZYŃSKI


Pójdź — dalej — musim przebiegnąć pokoje.
Tamci tam już pobiegli — my w te drzwi — bacz pilnie,
byśmy jak w labiryncie błędnym nie zbłądzili.

przy drzwiach u przodu z lewej

Drzwi zaparte.


NABIELAK


Poszarpnij.


GOSZCZYŃSKI


Ktoś trzyma.


NABIELAK


Ciąg silnie.


GOSZCZYŃSKI


Czekaj. Księżnej pokoje — może — ?


NABIELAK


Pchnijmy razem.
Słyszysz — tamci wracają — ? Czasu nie ma chwili.
Jeśli tam zdołał umknąć — ?


SPRZYSIĘŻENI

wbiegają ze drzwi w głębi z lewej

przebiegają ku sypialni

GOSZCZYŃSKI


Patrzaj, ktoś mnie sili.


NABIELAK


Kolbą we drzwi — uderzaj!


GOSZCZYŃSKI


Już klucz przekręcony
i zasuwka zapadła — osób kilka słyszę — —
odbiegają — —


NABIELAK


Uderzaj!


GOSZCZYŃSKI


Ha!


NABIELAK


Któż jest na progu — ?


drzwi się roztwierają

pada przez nie światło świec

JOANNA


Jestem książęcia żoną.


GOSZCZYŃSKI


Polka.


JOANNA


Wy morderce.


NABIELAK


A jeśli łotra żoną ty — ranionaś w serce.


JOANNA


Ustąpcie — tam po moim trupie!


GOSZCZYŃSKI


Egzaltowana lalko — lwico sentymentu,
bierz uczucie pogardy.


JOANNA


Bierz uczucie wstrętu.


NABIELAK


Ukryłaś tchórza — dosięgniem — dzierz siłą.


JOANNA


Precz stąd — to podłość.


GOSZCZYŃSKI


Milcz — odejdziem sami.
Niechże dla cię ostanie — twój mąż; — ty kobieta,
jeśli nie wiesz, że miłość podła ciebie plami,
żebyś piękniejsza była ty: Judyta[124].


JOANNA


Ja Polka — i jeżeli Bóg miłość rozpali,
to ja kocham i bronię, choć dwór mój się pali.


GOSZCZYŃSKI


Tu jest człowiek raniony.


JOANNA

podbiega, gdzie leży Gendre


Boże.


NABIELAK


Był omdlały.


JOANNA


A to ten — był pijany —


słychać strzały

NABIELAK


Co to?


GOSZCZYŃSKI


Padły strzały.


NABIELAK


Jakiś tętent…?


JOANNA


To jadą księcia kirasjerzy.


NABIELAK


My jesteśmy tu sami — już nasi uciekli.


biegnie ku drzwiom z prawej, w głębi

GOSZCZYŃSKI

biegnie za nim

JOANNA


Nie tamtędy —


GOSZCZYŃSKI


Chcesz szydzić — ?!


JOANNA


Ha, bądźcie wy wściekli,
rycerze czynu — — — ocalę rycerzy.
Przez te drzwi!


wskazuje drzwi sypialni

NABIELAK


Więc tam nie ma!?


JOANNA


Spiesznie!


GOSZCZYŃSKI


Już w podwórzu!


wybiegają

JOANNA


Ha, trup we drzwiach sypialni.


W. KSIĄŻĘ

wbiega z głębi, z lewej

przypada jej do nóg.


Polkà — Polkà!


JOANNA


Tchórzu!


W. KSIĄŻĘ


Wolałabyś ty mnie zagrać notturno[125]
sentymentalne nad popiołów urną,
gdyby ja padł — ?


JOANNA


Jak padł twój wierny.


W. KSIĄŻĘ


Mój wierny pies — — zsiniały, tak już — czerny.
Ha — a! — Wywlec go precz!


LOKAJE

wynoszą ciała Gendra i Lubowidzkiego

JOANNA


Zawiążcie mu rany.


W. KSIĄŻĘ


Pomarł już — takoj sczezł[126] — wot posiekany.
Tak-bym ja był… Wyrzucić — trup — trup — zimny, siny.
Poszedł. A diabeł tam spisuje jego winy.
Przegrał! — Ja jeszcze gram — stawka ostatnia.


OFICER KIRASJERÓW

wchodzi

salutuje


Wasza Wysokość. Wsio buntowszczyki[127] uciekli.


W. KSIĄŻĘ


Uciekli!! — Cha, cha, cha. — A on — ten z posągu?
Uciekł takoj? — A!


głos mu się łamie

OFICER


Kto? Wasza Cesarska?


JOANNA


O kim ty mówisz?


W. KSIĄŻĘ


Wot — koń jego parska
pianą i wyrzuca mnie krew na koszulę.
On na koniu, sam śnieżny król — wskazał buławą
a koń kopytem w pierś — w pierś moją bije —
tratuje mnie — na moje wdarł się łoże!
A rycerz, król z kamienia krzyknął: Heliodorze!!!

przypada do ziemi

Ratunku!


KURUTA


Do stu diabłów.


JOANNA


Jezus Maria! Mdleje!


W. KSIĄŻĘ


Czujecie wy woń siarki w powietrzu? Wonieje — —


LOKAJE

przynoszą ubiory W. Księcia

1 LOKAJ

podając


Wasza Cesarska Mość…


2 LOKAJ

podając


Wasza Wysokość…


1 LOKAJ


Niech Wasza Miłość wdzieje — rękaw — drugi…


2 LOKAJ

podając


Inexpressible[128] Waszej Wysokości…


1 LOKAJ


Wstęgi….


2 LOKAJ


Gwiazda.


1 LOKAJ


Szpada.


W. KSIĄŻĘ


Kto wy jesteście — ?


1 LOKAJ


My pokorni…


2 LOKAJ


Sługi.


W. KSIĄŻĘ


Myślałem — że koło mnie szatański śmiech gada.


JOANNA


Uspokój się —


W. KSIĄŻĘ

kładzie na głowę pióropusz


Spokojna ty! — Żmijo — cudowna!
Ty byłaś w zmowie z nimi.


JOANNA


Z kim? — Pleciesz, głupcze.


W. KSIĄŻĘ


Z nim! — Ty byłaś w zmowie! — Z białym królem.


JOANNA


Ach, drwisz szydersko — gdy pierś moja bólem
się pełni, za ten czyn spełniony —
że to są moi.


W. KSIĄŻĘ


Bracia!!!


JOANNA


Ty szalony.


W. KSIĄŻĘ


Szalony ja. — Wiesz, z kogo ja szaleństwo wziął?

dobywa szpady

Ja wyjął dzisiaj miecz — — i będę klął!


SZWADRON WOJSKA

wchodzi do salonu

W. KSIĄŻĘ

komenderuje


Stać tam!


JOANNA


Wydaj rozkazy!


W. KSIĄŻĘ


Polska czarownico,
Któż to piekielnym ogniem ogrzał twoje lico?
Nadzieja! Węże, żmije w oczach twych się prężą.
Ty może myślisz, że oni…


JOANNA


Zwyciężą!


W. KSIĄŻĘ


Polska… ty polska krwi, przeklęta jędzo!
Ty myślisz może, że oni mnie…


JOANNA


Wypędzą!!


W. KSIĄŻĘ


Ha! —


biegnie ku niej

by uderzyć ręką

JOANNA

mdleje

opadając na ręce panien

W. KSIĄŻĘ


Vraiment — c'est une dame.
Je deviens Polonais[129] — i chcę bić, jak cham.


KURUTA

salutując


Generał Potocki[130] — na czele swego pułku — jest —
otoczył domek — i sprowadził działa.


W. KSIĄŻĘ

w przerażeniu


Otoczył!! Staś Potocki?!


KURUTA

śmieje się


Nie — idzie z pomocą.


W. KSIĄŻĘ


Z pomocą? — Podły — ach charmant garçon[131].


STANISŁAW POTOCKI

wchodzi


Bon soir, mon ami, cher prince[132]?


W. KSIĄŻĘ


Que dit-on
de moi? — — Varsovie va se taire!
On parlera de vous auprès de l'empereur!
Donnez l'ordre! mon vieux-beau — que la Pologne meurt!
Marchez — sur Varsovie — et massacrez tout![133]


POTOCKI

milczy

posępny

W. KSIĄŻĘ


Comment? — Tu restes muet? [134]

drży

patrzy na Joannę.

przerażony.

krzyczy:

Zbudźcie ją ze snu!!


### W TEATRZE ROZMAITOŚCI

Scena teatrzyku. Tyły dekoracji; głębiej kurtyna, zapuszczona. Satyry z mającego się odegrać baletu, zajęte przytwierdzaniem i umocowywaniem kulis. Aktorzy w kostiumach, w rolach zapowiedzianego wodewilu[135].

AKTOR

na scenie, poza kurtyną

zapowiada:


Odegrany będzie wodewil ze śpiewami!


PUBLICZNOŚĆ

na widowni

poza kurtyną


Ze śpiewami!


AKTOR


Z Kudliczem w roli Mefista!


PUBLICZNOŚĆ


Brawo Kudlicz!


AKTOR


Rzecz będzie urozmaicona kupletami
à propos[136].


PUBLICZNOŚĆ


Kudlicz! Kuplety!


AKTOR


Zaczynamy!


schodzi ze sceny

kurtyna się podnosi

odsłoniła się widownia oświetlona

PUBLICZNOŚĆ

na miejscach parkietowych, na parterze, w lożach

zajęta rozmową, w grupach, obojętna wobec widowiska

Na scenie:

laboratorium Fausta.

FAUST[137]

czyni zaklęcia

MEFISTO[138]

wychodzi spod ziemi

obaj rozmawiają mimicznie

MEFISTO

czyni zaklęcia

Ukazuje się:

VENUS-HELENA

z pucharem w dłoni

FAUST

klęka przed zjawiskiem

MEFISTO

bierze puchar z rąk zjawiska

VENUS-HELENA

znika

MEFISTO

podaje Faustowi puchar

FAUST

pije

strój jego czarny opada

stał się młody

Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię

na scenie zmiana dekoracji

muzyka antraktowa

1 SATYR

zza kulis, wskazując publiczność


O czym oni myślą — ?


2 SATYR


Co innego.
Nie to, co się na scenie gra.


1 SATYR


Trzeba im zagrać co nowego,
wytrzeszczą ślipie.


2 SATYR


Cha, cha, cha.


1 SATYR


Ja będę niby Wielki Książę.
Ty będziesz Grek, zausznik mój.


2 SATYR

podaje frak


Frak!


1 SATYR

kładzie frak


Szarfę niech mi kto zawiąże!

rozkazując

Łapy po sobie!


2 SATYR

chichocze

1 SATYR


Małczaj! Stój!


przyczaili się za kulisami

Tymczasem na scenie już ustawiono dekorację

która wyobraża: plac przed kościołem

Kurtyna się podnosi, odsłaniając widownię

MAŁGOSIA

wychodzi z kruchty

FAUST

zbliża się ku niej


O piękna pani — czyli[139] mogę
podać ci ramię — ?


MAŁGOSIA


Wcale nie.


FAUST


Chcę towarzyszyć ci przez drogę.
Jak rycerz, czci chcę waszej bronić.


MAŁGOSIA


Przestańcie, panie, za mną gonić.


FAUST


Przyjmijcie ramię — mówię szczerze.


MAŁGORZATA


Odejdźcie, panie — to — uwierzę.


przechodzą

tuż za nimi wkraczają na środek sceny Satyry

przygrywka

1 SATYR

udaje W. Księcia


Cóż o mnie mówią polskie dziewki?
lubieżny w oczach mają błysk.


2 SATYR

udaje adiutanta Kurutę


Śpiewają sobie różne śpiewki,
że Książę masz kałmucki pysk.


1 SATYR


Cóż o mnie mówią te Polaki?
Szczekaj, bo masz przemyślny łeb.


2 SATYR


Że Wielki Książę taki, siaki…


1 SATYR


Jaki?!


2 SATYR


Że Wielki Książę kiep.


1 SATYR


Któż to powiedział?


2 SATYR


Nie pamiętam.


1 SATYR


Zasługi order złoty dam.


2 SATYR

wskazując w publiczność


Spójrz Wasza Miłość, fotel — ten tam.


1 SATYR


Chłopicki!


2 SATYR


Właśnie, on to sam.


PUBLICZNOŚĆ

powstaje z miejsc, zaciekawiona

Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię

na scenie odbywa się zmiana dekoracji

SATYRY

zmykają za kulisy

przygrywka antraktowa

AKTOR

zirytowany, biega po scenie


Kurtyna przecież miała zapaść
natychmiast, skoro odszedł Faust!
Gdzież chłop, co tu przy korbie stał?!


1 SATYR


Widzisz, spostrzegli naszą napaść.


AKTOR


Zdawało mi się — że ktoś grał?!


1 SATYR


Zdawało mu się!


2 SATYR


Głupi gap!
Nie poznał moich kozich łap!


AKTOR

do statystów


Proszę się schodzić do baletu!
Uważać dobrze, jak dam znak!


1 SATYR

do innego Satyra


A nie zapomnij dać kaszkietu.
Spostrzegnę niby jakiś brak.
To będzie niby legionista
w szeregu będzie sobie stał;
ja będę klął do diabłów trzysta
i szlify w złości rwał.
Ty na to wejdź i chrząknij tak:

chrząka

Hm, hm.


Tymczasem ustawiono na scenie dekorację,

która wyobraża: plac publiczny

kurtyna się podnosi, odsłaniając widownię.

Na scenie: mieszczanie i mieszczanki

przechadzają się

SATYRY

część Satyrów poza kulisami przedostaje się do widowni

gdzie pojawiają się poza krzesłami publiczności

3 SATYR

za krzesłem Chłopickiego


Pamiętasz na Saskim placu,
przed frontem,
Wielki Książę Cesarzewicz dostojny
skakał i pienił się w złości
i szlify komuś zerwał sobaka
i nogami w błocie podeptał.
I stała się cisza taka…
A ty patrzysz opodal spokojny
i tyś chrząknął.


CHŁOPICKI

chrząka mocno

3 SATYR


Tak on się nagle zwrócił, a szpada
w ręku mu niepewno[140] zadrgała,
bo ku tobie oczy publiczności…


PUBLICZNOŚĆ

zwraca uwagę na Chłopickiego

3 SATYR


Poznał cię i spiekł raka[141],
jakby go nagle kto lontem
podżegł[142], pod nosem coś bąknął
i pognał precz.
Skończona była parada.


SATYRY

śmieją się


Cha, cha — cha, cha,
wściekł się bez mała.


3 SATYR


Tak on się ciebie boi, sobaka.


4 SATYR


Patrzy, a tu Chłopicki stoi.


Na scenę wchodzą statyści w kostiumach gwardzistów

i ustawiają się rzędem po dwu stronach scenki

tworząc w ten sposób szpaler

dla mającego tańczyć baletu.

Muzyka gra baletową partię.

W tejże chwili:

1 SATYR

udający W. Księcia

wbiega z dobytą szpadą

równając ostrzem szpady szereg stojących gwardzistów

gdy spostrzega, że jeden z gwardzistów jest w kasku polskiego żołnierza, wygraża nad nim pięściami

zdziera mu szlify

rzuca je na ziemię

depce nogami

staje się cisza

2 SATYR

pojawia się na scenie w płaszczu wielkim i cylindrze

ubrany i upozowany à la Chłopicki

i chrząka

1 SATYR

udający W. Księcia

na to chrząknięcie zmyka ze sceny

PUBLICZNOŚĆ

wybucha śmiechem

3 SATYR

za krzesłem Chłopickiego


Wielki książę Cesarzewicz spiekł raka;
cała Warszawa się śmiała!


SATYRY


Cha, cha — cha, cha —


PUBLICZNOŚĆ


Cha, cha — cha, cha.


1 SATYR

za kulisami


Kurtyna!!


AKTOR

za kulisami


Co to?!!


PUBLICZNOŚĆ


Forra! Forra![143]


Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię

muzyka antraktowa

AKTOR

wpada na scenę zły


Kto się tu rządzi?!!


1 SATYR

za kulisami


To był zwid!!


PUBLICZNOŚĆ

za kurtyną, na widowni


Brawo!!!!


1 SATYR

wchodzi na środek sceny, tryumfujący


Publiczność woła!!


PUBLICZNOŚĆ


Forra!!!!


AKTOR

zrozpaczony


Teatr nam zamkną!!


SATYR

przedrzeźniając


A to wstyd!


AKTOR

do Satyrów


Przecież wy mieliście tańcować!!?


1 SATYR

dumnie


Ja nie należę do twych sług!


2 SATYR

w śmiechu


Chcesz, możesz nas zaangażować!?


AKTOR


Któż wy jesteście!!?


1 SATYR


Jestem Bóg!
Gram tak, jak mi się to spodoba!


AKTOR


Znajdziesz się za to w kozie, kpie!


1 SATYR


Ja jestem, widzisz, ta osoba,
co ludźmi bawi się!!


Muzyka cichnie

2 SATYR

uspokaja Aktora


Lecz oto scena się zaczyna.


AKTOR

spostrzega się


W piwnicy Auerbacha! Hej!
Ustawić z boku beczki wina!!


1 SATYR

do innego Satyra


Pójdź i ty maskę wdziej!


Tymczasem na scenie ustawiono dekorację,

która przedstawia piwnicę Auerbacha

Kurtyna się podnosi, odsłaniając widownię

Na scenie: studenci pijani i jeszcze pijący

siedzą na ławkach wśród beczek

CHÓR STUDENTÓW


Haj la li la la — Haj la la la.
Haj li la la la — la la, ho!


MEFISTO i FAUST

wchodzą wpośród

MEFISTO

do Fausta


Posłuchać musisz mojej rady,
a zaraz będziesz dziewkę mieć.
Trzeba ją zdobyć.


FAUST


Słucham rady.


MEFISTO


Daj złoto, zaraz wpadnie w sieć.


FAUST


Lecz nie mam złota.


MEFISTO


Nie z parady
moce piekielne w sobie mam.
Gdy zechcesz mej posłuchać rady,
natychmiast złoto dam.


czyni zaklęcia

Ukazuje się:

PANDORA

niosąca w rękach kasetę

MEFISTO

bierze kasetę z rąk zjawiska

PANDORA[144]

znika

MEFISTO

podaje kasetę Faustowi

FAUST

otwiera kasetę i przypatruje się klejnotom

MEFISTO


W ten oto sposób człowiek wpada
w sieć, którą ja zastawiam sam.
Idź teraz do niej, będzie rada[145].
Gdy zechcesz, więcej dam.


FAUST


Ileż to dusz chwyciłeś w kleszcz,
uśpionych twoim darem?


1 SATYR

w masce wśród pijących


Orderów co dzień spada deszcz.


2 SATYR

w masce, wśród pijących


Bóg Cara zrobił Carem.


1 SATYR


Dziś resztę nocy się zabawię.
Na dzisiaj wino, jutro krew!


2 SATYR


Tyrana szarfą własną zdławię!
Wesoły dzisiaj nucę śpiew!


CHÓR STUDENTÓW


Láihula — láilala,
húlalila, lilalala!


1 SATYR


Przysiążcie chować tajemnicę.


2 SATYR


Maska dziś naszą kryje twarz.


1 SATYR


Jutro dzień mężów pozna lice.


2 SATYR


Przy księciu będziem pełnić straż.


1 SATYR


Tyrana mieczem w krwi powalę,
dzień zemsty przyszedł i dzień kar!!


2 SATYR


Nie będzie Carem Car.


CHÓR STUDENTÓW

pijanych


Láihulala — láilala!
húlalila — lilalala!


Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię

Muzyka antraktowa

Na scenie: zmieniają dekorację

AKTOR

do Satyrów


Ja nie pojmuję, co się dzieje!?
Ja panom każę strącić feu[146].


1 SATYR


Pojmiesz nas jutro, gdy zadnieje!


2 SATYR


Pisz na Berdyczów[147] — znajdziesz mnie!


AKTOR

do sług teatralnych


Proszę tych panów wziąść na oko,
niechaj mi tu nie kręcą się!


2 SATYR

tupnął nogą w zapadnię

dając znak, aby otworzono

1 SATYR


W tej chwili wpadniesz tam głęboko,
gdzie twój Mefisto skrywa się!


AKTOR

zapada się ze zapadnią,

na którą nieopatrznie nastąpił.

Tymczasem już ustawiono na scenie dekorację,

która przedstawia ogródek przed domkiem Małgosi

Kurtyna się podnosi, odsłaniając widownię

SATYRY

czają się za kulisami

FAUST i MEFISTO

wchodzą

FAUST

składa kasetę na ławie okna

MEFISTO i FAUST

ukrywają się za krzewami

MAŁGOSIA

ukazuje się w okienku

spostrzega kasetę

otwiera

wydobywa klejnoty i przymierza

śpiewa


Klejnociki, koraliki,
co ich to tu jest…


MEFISTO


Patrzaj na jej gest.
Zbliż się, przemów, rada będzie,
nie odprawi z niczym.

nuci

Licz, dziewczyno, koraliki,
później się policzym.


MAŁGOSIA

do Fausta


Miły panie, wyście dali;
czy to tylko wszystko mnie?


FAUST


Przychyl twoich ust z korali,
serce do cię lgnie.


MAŁGOSIA


Widzi mi się, miły panie,
żeście zawsze mnie kochali.
Czy kochacie ino[148] mnie?


FAUST


Cóż się lękasz?


MAŁGOSIA


Kto to z wami?


FAUST


Mój lutnista.


MAŁGOSIA


Każcie, niech się precz oddali…


FAUST


Byśmy byli — sami…?


MAŁGOSIA


Wasz lutnista? — Niech zostanie.


w uścisku schodzą ze sceny za kulisy

MEFISTO

gra na mandolinie


1. Przyjdzie starość, młodość mija,
z liczka spadnie wdzięk!
Kiep, kto do dna nie wypija…

trąca struny

brzdęk, brzdęk — brzdęk, brzdęk, brzdęk.


PUBLICZNOŚĆ

poznała Kudlicza w roli Mefista


Kudlicz! Kuplety!


KUDLICZ

się kłania

SATYRY

pojawiają się

po obu bokach Kudlicza

kłaniają się również

KUDLICZ

uderza akord na mandolinie

śpiewa


Je protège la loi, l'effronterie
enfin je vous permet de vivre;
connaissez la grâce suprème:[149]


SATYRY


»Point des rêveries[150]«.


PUBLICZNOŚĆ

zadziwiona

KUDLICZ

uderza akord na mandolinie


Je protège le viole, l'escroquerie
dans des ordres, qui vont se suivre.
C'est mon loyale système:[151]


SATYRY


»Point des rêveries«.


PUBLICZNOŚĆ

powtarza w zainteresowaniu


»Point des rêveries«.


KUDLICZ

uderza akord na mandolinie

śpiewa


Quand on vous verra fideles, reptiles[152],


SATYRY

śpiewają


Vous serez invités à la cour[153].


KUDLICZ

śpiewa


Vous pourrez marier les dames gentilles,
des dames, qui étaient mes amours.
Je danserais moi-même fleuri:[154]


KUDLICZ i SATYRY

śpiewają


»Polonais, point des rêveries[155]«.


SATYRY


Vive la loi, l'effronterie;
c'est Dieu, qui vous donne la raison:
»Polonais, point des rêveries«.[156]


PUBLICZNOŚĆ

zaniepokojona

SATYRY

kłaniają się ze sceny

3 SATYR

z budki suflera

podpowiada Kudliczowi


Przyzwyczaić się można z czasem do niewoli.


KUDLICZ

powtarza bezwiednie za Suflerem-satyrem


Przyzwyczaić się można do rany, co boli;
tańcować,


3 SATYR


Gdy Car każe…


KUDLICZ


Śmiać się, gdy pozwoli.


PUBLICZNOŚĆ

powstaje z miejsc


Co to jest? — Co on gada? To nie z jego roli!


Nagle

na widowni otwierają się drzwi z ulicy do parteru

wysoko we drzwiach staje:

NIKE NAPOLEONIDÓW


Do broni! Do broni!
Pókiż będziecie spać w podłej niewoli?!
Bóg Wojny przez miasto goni
i powołuje braci!!


zstępuje po stopniach schodów, wiodących z parteru na salę

OFICER ZAJĄCZKOWSKI

wbiega tuż poza nią

z ulicy, staje we drzwiach rozwartych parteru

krzyczy


Na mieście naszych mordują!


NIKE NAPOLEONIDÓW

biegnie pośrodkiem

wśród foteli parkietu

aż staje przed Chłopickim

którego uderza po ramieniu


Wstań!!!


CHŁOPICKI

zrywa się

NIKE NAPOLEONIDÓW

krzyczy nad Chłopickim


Stawo!! Wstań!
Zerwij się lotem, na bój — ty jedyny!
Czekają ciebie z mych rąk laur! Wawrzyny!!


CHŁOPICKI


Co to jest?


1 SATYR


Widowisko!


2 SATYR


Patrz! Wiążą Moskali!


PUBLICZNOŚĆ

wstała z miejsc


Mordują?! Wiązać! — Broń się! — Warszawa się pali!


NIKE NAPOLEONIDÓW

przy Chłopickim


Wstań ty i głosem gromu uderz ponad męże!
W imieniu twoim i głosie zwyciężę!


CHŁOPICKI

dominuje głosem nad zamieszaniem


Oddalcie się do domów w spokoju!


OFICER DĄBROWSKI

z dobytym pałaszem

wkracza z ulicy od strony parteru

na salę

za nim kilku żołnierzy z giwerami i nasadzonemi bajonetami

PUBLICZNOŚĆ


Co zaszło?!


ZAJĄCZKOWSKI


To generał Chłopicki mówi!


PUBLICZNOŚĆ


Słuchać! Cicho!


1 SATYR


Dziwo weszło wśród was i zawrzasło!


2 SATYR


Chcą wam napędzić strachu!


1 SATYR


Jakieś licho!


DĄBROWSKI

wskazując kilku oficerów Moskali


Aresztuję Waćpanów!


ŻOŁNIERZE

otaczają oficerów Moskali

CHŁOPICKI

ze swego miejsca

krzyczy


Precz stąd! Rozkazuję!

wskazując oficerów Moskali

Ja tych panów pod moją opiekę przyjmuję.

do Dąbrowskiego

Oddal się pan natychmiast! Wywiedź[157] straż ze sali!


DĄBROWSKI


To chyba, panie, nie wiesz, żeśmy już powstali?


CHŁOPICKI


Naucz się wprzódy słuchać, gdy ci rozkaz dali!


DĄBROWSKI


Bierzesz odpowiedzialność?!


CHŁOPICKI


Milczeć! Rozkaz dany!


DĄBROWSKI


Że jesteś generale przez wszystkich słuchany,
niech to będzie dowodem.

ku żołnierzom swoim

komenderuje

Za mną marsz!


idzie ku drzwiom

ŻOŁNIERZE

idą za nim

wyszli

1 SATYR


Wyśmiany!!!


NIKE NAPOLEONIDÓW

do Satyrów, ku scenie


Precz stąd! — To w chwili, gdy naród do boju
porwał za broń zwycięską — wy tu na teatrze!?


wkracza na scenę, wiodąc za sobą Chłopickiego

PUBLICZNOŚĆ


Gdzie jest Chłopicki?!


NIKE NAPOLEONIDÓW


Wyszedł.


PUBLICZNOŚĆ


Wszak był tutaj z nami!


1 SATYR


Nie skłamię, jeśli powiem, że uciekł przed wami!


PUBLICZNOŚĆ


Tam mordują się! — Tam?! Gdzie?!


2 SATYR


W Belwederze!?


NIKE NAPOLEONIDÓW

osłoniła Chłopickiego skrzydłami;

deklamuje ze sceny, ku widowni


»Odejdźcie! — Niech się zamkną tej sali podwoje
i niech dawny porządek zajmie miejsce swoje!«


SATYRY

gaszą światła na scenie

PUBLICZNOŚĆ


Patrzaj — odejdźmy — już światło pogasło.


wychodzą tłumnie

Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię,

jeszcze oświetloną

NIKE NAPOLEONIDÓW

wypędza Satyrów


Precz wy stąd!


wydziera im liry i tłucze

1 SATYR


Uciekajmy, bo wróżkę szał bierze!


uciekają w kierunku widowni, za publicznością

NIKE NAPOLEONIDÓW

klęka przed Chłopickim


Klękam przed tobą, wodzu!


CHŁOPICKI

podnosi ją

NIKE NAPOLEONIDÓW


Daj dłoń na przymierze!

patrzy mu w oczy

Gdy wszyscy ciebie szukają,
ty jeden okryty chmurą.


CHŁOPICKI


Dzieci to z ogniem igrają.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Ty jeden okryty chmurą,
gdy wszyscy za tobą patrzą.


CHŁOPICKI


Spokojem stałaś się gładszą,
ty piękna wyniosłą dumą.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Tłumy za tobą krzyczą,
ty nie poddałeś się tłumom.
Wielkość w twoim każdym ruchu.


CHŁOPICKI


O siostro ty, mistrzyni moja w duchu.
Z tobą przez ognie dział, przez dym, kurzawę,
z tobą na świata skraj!


NIKE NAPOLEONIDÓW


Po Sławę.


CHŁOPICKI


Hej, po Sławę.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Sławę ty ze mną masz, ja żywa tobie Sława.


CHŁOPICKI


A gdyby pójść — ?


NIKE NAPOLEONIDÓW


Gdzie?


CHŁOPICKI


Tam —


NIKE NAPOLEONIDÓW


A to co jest co — ?


CHŁOPICKI


To Sprawa.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Nie — to uliczny wrzask — aleć go słuchać lubię
z daleka tak, ramieniem o cię wsparta,
dłońmi przesłonić twarz i słuchać,
jak tam podziemne te wulkany poczną wybuchać
i bić płomieniem w górę. —
Sprawa się zacznie, skoro ty staniesz na czele,
od ciebie rzecz zależy jedynie;
ty jeden najśmielszy w wierze,
ty jeden najśmielszy w czynie;
ciebie naród wodzem wybierze
i miłość całą swą w tym jednym zawrze synie.


CHŁOPICKI


Gdy naród się zachwieje — ja mocą go postawię.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Na wyżynach zwycięstwa ja zwycięstwo sprawię.
Już widzę, jak zwyciężasz, wódz!


CHŁOPICKI


Z mojej to woli.
Jeśli zechcę,
buławę w dłoń pochwycę sam.
Orły w mój rydwan wprzęgnę
i kędy zechcę — sięgnę.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Po dyjadem — dyjadem tobie dam.


CHŁOPICKI


Gdy zechcę — dyjadem twój złoty
zedrę i wezmę sam.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Otoś godzien miłości, ty dumny.


Światła na widowni powoli gasną

Słychać szum

CHŁOPICKI


A to, co słychać — ?


NIKE NAPOLEONIDÓW


Skrzydeł przelot szumny.
Siostry to moje lecą przez powietrze.


CHŁOPICKI


Po szybach wicher gra — brzęczą na wietrze.
To siostry twoje biegną?


NIKE NAPOLEONIDÓW


Orlice! — Ja tu z tobą, ty ze mną.


CHŁOPICKI


Przebiegły i skrzydłami zatrzęsły nade mną?
Ty jedna ze mną?


NIKE NAPOLEONIDÓW


Ty wódz jedyny.


CHŁOPICKI


Zwyciężę, skoro zechcę.


NIKE NAPOLEONIDÓW


Rzucęć pod nogi plon tej nocy,
tej nocy miasto ci oddam — chcesz?


CHŁOPICKI


Nie chcę.


NIKE NAPOLEONIDÓW


A chcesz pamięci po tobie?
Tej jednej zyskasz godziny!!


CHŁOPICKI


Jako?


NIKE NAPOLEONIDÓW


To ze mną graj.


CHŁOPICKI


O co?


NIKE NAPOLEONIDÓW


O twoje czyny.
Wymienię ci i wskażę
tryumfu górne szlaki
czyn po czynie — ty dobądź kart
Wszak masz przy sobie karty. — Daj.
Gdy wybierzesz jako krew czerwone
karowe albo kiery,
zwycięstwo masz zapewnione;
zaś czarne karty wyrzucone,
to bitwy i pozycje stracone.
Chcesz — graj. — Usiądźmy. — Rzuć!


CHŁOPICKI

rzuca kartę

NIKE NAPOLEONIDÓW

patrzy w kartę pochylona


Trzeciego dnia będziesz pierwszy, wygrana!
Patrzaj, trzy znaki czerwieni.
Trzy będą to twoje dni. — Co dalej?


CHŁOPICKI

rzuca kartę

NIKE NAPOLEONIDÓW


Patrz, znowu czerwień się pali,
wschodzi łuna płomieni
nad Warszawą —
ty się przejmujesz Sprawą!


CHŁOPICKI

rzuca kartę

NIKE NAPOLEONIDÓW


Upadłeś! — Książę ucieka.


CHŁOPICKI

rzuca kartę

NIKE NAPOLEONIDÓW


Upadłeś!


CHŁOPICKI

rzuca kartę

NIKE NAPOLEONIDÓW


Powracasz znowu! — —

zadaje mu kartę

A teraz, pomnij: wiktoria
na polach pod Warszawą?!
Chwila to niedaleka.
Rzucaj kartę i bierz!


CHŁOPICKI

rzuca kartę

NIKE NAPOLEONIDÓW


Przegrałeś!

zadaje mu kartę

Zwycięstwo w obozie Księcia
i Książę obezwładniony?!


CHŁOPICKI

rzuca kartę

NIKE NAPOLEONIDÓW


Przepadłeś!


CHŁOPICKI


Daj mi pole otwarte.


NIKE NAPOLEONIDÓW

przyzwala głową

CHŁOPICKI

rzuca kartę

NIKE NAPOLEONIDÓW


Przegrałeś! — Bledniesz!


łuna za oknami widowni

CHŁOPICKI


Tam gore!
Niech będzie na jedną kartę!


rzuca kartę

NIKE NAPOLEONIDÓW


Przegrałeś!

rzuca karty na ziemię

Addio amore![158]


odbiega

CHŁOPICKI

upada na krzesło

### W MIESZKANIU LELEWELA

Duży pokój na pierwszem piętrze. Z lewej dwa okna. Drzwi w głębi, wiodące do sieni. Z prawej drzwi do pokoju obok. Ściany żółte, pokryte szafami z półek prostych, na których stosy książek nieoprawionych. Stół, kilka krzeseł, kanapa. Na stole lampa, przyrządy pisarskie i rysownicze, blachy i rylce, medale, monety.

LELEWEL JOACHIM[159]

siedzi, pochylony nad stolikiem

w ręku trzyma monetę i szkło zwiększające


Czyja to może być moneta — ?
Napis już prawie nieczytelny.
B, O — Bolesław — ale który?

odkłada monetę

bierze książkę

Dla porównania weźmy dzieło…


słychać pukanie

ze sieni wpada:

BRONIKOWSKI[160] KSAWERY

zdyszany


Jesteś, kochany? — — biegłem pędem
i ledwom dopadł rogu Freta.


Tuż za nim przez uchylone drzwi wchodzi:

HERMES

przystaje u drzwi

BRONIKOWSKI


Wiesz co się dzieje?!


LELEWEL


Ciszej. — Cicho. —
Tam —

wskazuje na boczne drzwi z lewej

Tam mój ojciec stary — kona.


BRONIKOWSKI


Rzecz rozpoczęła się spragniona.
Byt zaczęliśmy nieśmiertelny.
Podchorążowie już powstali
i wzięli Księcia lub zabili.
Rząd trzeba złożyć, i tej chwili.


LELEWEL


Co mówisz?! — Dawno się gotuję; —
lecz dziś — gdy chwile policzone; —
ty wiesz, co dla tej Sprawy czuję. — —
Gdy każda jego dzisiaj chwila
może ostatnia być — — zmęczenie —
bezsenne noce — wczoraj — dalej —
już od tygodnia — jak nikogo
nie widywałem.


BRONIKOWSKI


Dzisiaj rano
przysięgę od nich odebrano
w kościele — czynił to Nabielak.
Nabielak stanął na ich czele.
W tej chwili w ruchu miasto całe.
A jutro już…


LELEWEL


Dzień nowy — !
Z dawna — tak — byłem już gotowy —
lecz dziś — co mówisz — nic nie słyszę,
bo tam — tam jestem cały słuchem,
bo — lada chwila — — tam jest siostra —
czuwa — więc cicho mówić muszę,
bo zasnął chwilę. — — — W tym, co mówisz,
ciężar ogromny spadł na duszę.


BRONIKOWSKI


Aleś ty jeden jest, człowieku,
konieczny. — Zebrać trzeba ludzi.
W chwili tej, gdy się naród budzi,
ty nie chcesz wziąć na siebie grzechu
niedbalstwa?


LELEWEL


Innych macie.


BRONIKOWSKI


Tyś przyrzeczenie składał, bracie.
Natychmiast zwołaj — spisz ich listę.
Poniechaj sprawy osobiste,
bo to jest rzecz ogromnej wagi,
to się stać musi.


LELEWEL


To się stanie,
co Bóg zakreślił w swojej woli,
nie to, co człowiek zaś ma w planie.


BRONIKOWSKI


Pan nie masz prawa.


LELEWEL


Serce boli.
Bóg wprzódy inne skreślił prawo.
Tu moje prawo — dziś, w tej chwili
od łoża ojca pójść nie mogę.
Nie pójdę nigdzie. —


BRONIKOWSKI


Czyś oszalał?!


LELEWEL


Nie będę mojej duszy kalał,
i tom pamięci ojca winien,
żem przy nim zostać dziś powinien.
Bóg, co ojczyznę z martwych wskrzesza,
snać[161] sam mnie skazał dziś w odstawę
i innym w ręce daje Sprawę
a mnie z tej winy dziś rozgrzesza.


BRONIKOWSKI


Mam odejść z niczem?


LELEWEL


Z niczem — z niczem. —


BRONIKOWSKI


Z jak strasznym mówisz to obliczem — — ?
Ja tu biegłem i wbiegłem zdyszany,
bom sądził, że rozum zastanę,
że Pallas[162], że wróżka Ulissa[163]
u ciebie przebywa z egidą —
a widzę, że nie słuchasz Pallady,
tylkoś wylękły, tylkoś blady,
nie rączy, jako człowiek czynu.


LELEWEL


Nie najdziesz u mnie Pallady,
nie najdziesz u mnie nadziei.
Przez myśli moich ognisko
cień przemknął się z Cheronei;
przetom wylękły, przetom blady.
Nie najdziesz Pallady, nadziei.
Raczej, to widzę, Hermes[164] nagi
wszedł i u wrót tych z wężem czeka,
by duszę wieść człowieka,
gdyby dziś martwe ojca ciało
w mym ręku syna — tam ostało.
Dopokąd[165] Bóg ten wrót mych strzeże,
dostępu nie ma tu Bóg inny.
Sądź przeto, bracie, czym jest winny — ?
Dzisiaj nic nie wiem, nie pamiętam.
Wszystko na dzisiaj we mnie zmarło
i łzy… ściskają…


BRONIKOWSKI

odchodzi

LELEWEL


Bądź zdrów. —

słucha pode drzwiami pokoiku ojca

wraca do stolika

usiada

bierze monetę i szkło zwiększające

Bolesław — ale który — ?
Napis — i rycerz na koniku —
z mieczem i tarczą — gwiazda z boku.
Wykopalisko. — Przerysuję.
Z rysunku łatwiej wymiarkuję[166]. —

rysuje

Cięży głowa.
Niejasno widzę. — Kształt się gubi.


przestaje rysować

HERMES

idzie w kierunku pokoiku bocznego

LELEWEL

zamyślony


Któż — ? Czartoryski — ja — Niemcewicz. —
Lubecki może — ? — Rzecz się złoży.
Sejm trzeba zwołać. — Palec Boży. —
Chłopicki! — — Sprawa się zaczyna.
Późno.

patrzy ku zegarowi

Już dziewiąta godzina.


HERMES

wchodzi we drzwi z prawej

do pokoiku ojca Lelewela

LELEWEL

wstaje

chwieje się

idzie do okna

stoi chwilę przy oknie

odchodzi od okna

ku stolikowi

usiada

zegar poczyna bić dziewiątą

Ze drzwi z prawej

wychodzi:

HERMES

prowadząc starego Ojca Lelewela

OJCIEC

idący za Hermesem ku drzwiom w głębi

zatrzymuje się w pół drogi

poza krzesłem syna

OJCIEC


Nie czekaj, stamtąd nikt nie wraca.
Żywemu tobie żywa praca.
Nie czekaj — jestem marny cień
i zgasnę, skoro błyśnie świt.
Padam, jak pada stary pień,
skruszały, zgnębion wielą lat.
Bierz jeno żywą szybką myśl
i gotuj Czyn i sposób Czyn
spólnością, zgodą kurnych chat.
Goń szybką myśl — myśl lotny puch,
przegania wichrem świat.
O spiesz, o spiesz, myśl lotny puch,
gnana w przestrzeniach wichrem burz.
Ockniesz się jutro w klątwie strat
a wtedy pojmiesz głębie win:
czym będzie jutro, czym jest dziś,
gdy błyśnie szary świt….


LELEWEL

zadumany


Jak starożytny grecki mit,
nieznany mężom życia bieg
i niezgadniony kresny czas,
gdy Kloto[167] dzierga krosien ścieg.
Dzisiajże starzec ciężko legł,
gdy się obudza żądza mas
i pędem rwie i naprzód rwie
spólnością wszystkich klas.
Trzebaż, abym ja ognia strzegł
a ręce moje załamane
u wrót grobowca, który sypię
ojcu — mnież cieszyć się na stypie?


OJCIEC


O żegnaj, lice zadumane —
żegnaj, w dalekie idą kraje,
na elizejskie ciche gaje
i wzrok się myli, oczy lsną
i ledwie syna cię poznają,
bądź zdrów — o nie plam ty się krwią — !


LELEWEL

wstaje


Czemuż to ręce załamane?
Mój czyn — tam — znak — ostatni kres,
tam krew — mój ojciec kona tam
i ja w ustawnym żalu łez.
O precz — o precz — wyzwolin mnie,
bo mnie ten ciężar łzawy gnie.
Ja nie chcę łez — chcę krwi, chcę krwi! —
— Ojcze!


OJCIEC


O nie plam ty się krwią —


LELEWEL


Chcę krwi — ach głos — czyj szept, czyj cień — ?
Po szybach wicher brzękiem gra,
na ulicach się huragan zrywa.
Tłum ludzi pędzi — tam, to tu —.
Zmęczonym tak — o snu — o snu —
bezsennych nocy tyle
a tam się obudzą za chwilę,
tam wstają, gonią, rodzą myśl,
budują państwo — ognia żec! —
O czemuż mnie nie wolno biec — ?


OJCIEC


Odchodzę precz, odchodzę precz —
próżno mnie twego serca strzec.


LELEWEL


Dzieła poczęli dziś część lwią.


OJCIEC


Synu, o nie plam ty się krwią.


LELEWEL


Wolność, dziś święto, dzisiaj czyn.
Myśl lotny puch — ulata precz —
tam Polska już poczęta rzecz.


OJCIEC


Byłeś mi wdzięczny syn…


LELEWEL


Precz łzy, precz smutku, precz, precz żal;
już myśl poczęła wielką rzecz,
myśl lotna, ścigła — precz łzy, precz…


OJCIEC


We wieczność idę, w dal.


LELEWEL


Potęgę sił mi tęgich daj!
Przemóc obawy, troski, znój,
biec tam, gdzie ma się zacząć bój
a Polska państwem letnich snów!


OJCIEC

oddala się ku drzwiom w głębi, za Hermesem


W spokojów wiecznych idę gaj.
Bądź zdrów, bądź zdrów, bądź zdrów.


przepada we drzwiach

LELEWEL

odwraca się

spostrzega drzwi otwarte


Ha! Co to — !? Czy kto przyszedł znów
mnie wzywać — co to? — Pusta sień.


Z pokoiku z lewej wchodzi

SIOSTRA LELEWELA

znużona

LELEWEL

patrząc na nią


Mój ojciec!!! —

w kierunku drzwi

Ojca mego cień!


SIOSTRA

wskazując drzwi pokoiku

niepewno cicho


Śpi — śpi — —


LELEWEL

cicho w myślach


Wiem, wieczny to już sen.


SIOSTRA


Nie śmiałam dotknąć skroni, czoła. —


LELEWEL

chce coś mówić

SIOSTRA


Ciszej. — —


LELEWEL


Głos zbudzić go nie zdoła.
Duch jego odszedł już daleko.


wchodzą oboje do pokoiku ojca

skąd tejże chwili Lelewel wraca

SIOSTRA

wraca i zatrzymuje się w progu pokoiku


Patrz, łzy z przymkniętych powiek cieką…


LELEWEL


Ostatnie jego do nas słowa…


SIOSTRA


Był ktoś u ciebie — wejść nie śmiałam,
lecz uchyliłam drzwi na chwilę.
Odeszłam odeń tylko tyle,
co was u drzwi słuchałam.
Prot właśnie nadejść miał w tej porze,
więc chciałam z nim prześcielić łoże,
bo sama nie byłabym w stanie… —
Skończyła się już nasza trwoga —
gdy odszedł duch od Boga.


Przez otwarte drzwi z korytarza wpada:

PROT, BRAT LELEWELA

przejęty radością

gdy ma wybuchnąć potokiem słów

z wieścią z miasta,

słowa mu giną i martwieją na widok brata i siostry

stojących bez ruchu

NIKE SPOD CHERONEI

wbiega tuż za nim

i przesłaniając go ręką w gwałtownym ruchu

mówi za niego:


Radość wam wróżę!
Umarli biorą róże!!
Mrą wasi wrogowie
i waszych świętości Stróże
walczą! Idą w honorze!
Więzy zerwane!
Śmierć kosi! Przez ten dom dąży!
Zbudź się ludom chorąży!
Śmierć tobie wzięła trud
i ciężar, co ciąży.
Zbrój się w męczarni ducha!
Tam krew i zawierucha!! — — —
Czyż wy zdeptać miłości niezdolni?! —
Wy dziś już — wolni!!


bębny wojsk przechodzących daleko w ulicach

### W ULICY

Wąska uliczka wiodąca od głębi ku przodowi; tyły domów, mury ogrodów. Dwie ulice wiodą w bok, jedna z prawej, druga z lewej. Na rozstaju ulic latarnia. W głębi widok się otwiera na szeroką ulicę: Krakowskiego Przedmieścia.

PALLAS

stoi w uliczce wąskiej

patrząca ku głębi

WOJSKO

przechodzi oddziałami w głębi z prawej ku lewej, wciąż w jednym kierunku

bębny biją

PALLAS

skrada się ku wylotowi uliczki

nawołuje

udając komendę


W lewo zwrot!


PORUCZNIK CZECHOWSKI[168]

idący główną ulicą wśród oddziałów


Naprzód marsz!


zwraca w ulicę wąską

ODDZIAŁ CZECHOWSKIEGO

odłącza się od głównej kolumny

wkracza w uliczkę wąską za dowódcą

PALLAS

kroczy przed nimi

CZECHOWSKI


Gdzie wiedziesz?


PALLAS


Do Arsenału!
Za tobą mnogie pójdą roty.
Uderzę ogniami szału.
Na loty, na loty, na loty!


CZECHOWSKI


Za tobą, Boża dziewico,
o Pallas!


PALLAS


Ja za przyłbicą
duch nieśmiertelnej siły.
Chodź ty, mój miły.
Jakież twe imię? Niech słyszę:


CZECHOWSKI


Czechowski.


PALLAS


Twe imię Sława ukołysze.
Twój dzień jedyny, ta noc jedyna.
Ojczyźnie twej zyskałam syna!
W drogę!


CZECHOWSKI


Naprzód marsz! Wiara?
Skończone królestwo Cara!
Do Arsenału!


przechodzą w uliczkę z prawej

bębny

PALLAS

zwraca się ku głębi

bo spostrzega, że

WOJSKO

przechodzi znów główną ulicą w dawnym kierunku

PALLAS


Hej! Stójcie — tam kto są? Gonią?
Hej! — Przesłoniły drogę skrzydłami.
Stójcie, ja z wami!
Gdzie dążycie?
Tu idzie o wasze życie.
Prowadzą was na zdradę!
A wy gonicie rade.


ARES

wśród wojska, w głównej ulicy


Do Belwederu!


GENERAŁ ŻYMIRSKI

na koniu, wśród wojska, w głównej ulicy


Do Belwederu!


ARES


Trupami zaścielę pole!
Zwycięstwo biorę nad tłumem!


PALLAS


Rozłączasz się z rozumem.
Szaleństwem oszołomiony!


ARES


Grajcie trąby!


ŻYMIRSKI


Hej! Bęben, sygnały!


NIKI

lecą na skrzydłach

ponad głowami żołnierzy

w kierunku przechodzącego wojska

PALLAS


Oszalały! oszalały!


cofa się ku przodowi

WYSOCKI

wbiega z uliczki, z lewej

spostrzega Pallas


Ha, ty moja!


PALLAS


Ha, ty mój!
Jużeś pierwsze zwycięstwo wziął!


WYSOCKI


O patrz, jako mnie kirasjer ciął;
a tu na licu, patrzaj —


PALLAS


Rana!
Krew świeża, pozwól wyssać, pić.
Ty Sławą będziesz żyć!


PODCHORĄŻOWIE

wkraczają z uliczki, z lewej

zatrzymują się

PALLAS


Oto słuchaj, tam oni,
kolumny mnogie rycerzy,
w zaślepieniu idą na Belweder.
Ares, Ares szalony je goni.
A córy moje skrzydlate
we chmurze nad ich głowami,
nad wojska zwartą kolumną.
Jeden tylko głosu słucha mego
z jedynego tego jestem dumną.
Ten głos mój posłyszał tajemny
i z nocy korzysta ciemnej
i w boczną wiedzie ulicę
swój huf.


WYSOCKI


Gdzie szedł?


PALLAS


Ten poszedł do Arsenału.
Co tchu tam lećcie, a tłumom
rozdajcie bronie! Rwać bramy!
Słyszycie mnie!?


PODCHORĄŻOWIE


Słuchamy!!


GOSZCZYŃSKI

wchodzi z uliczki, z lewej

BELWEDERCZYCY

wchodzą za nim

PALLAS


A zasię teraz ja sama,
działająca świadomie,
zezwolę, by Ares uwierzył,
że zwyciężył. Tak z wami jedynie
dobędę Arsenału
i zamknę dla Księcia miasto.
Ares będzie mym więźniem w domie[169],
w królewskim pustym pałacu,
gdzie się będzie cieszył niewiastą.
Wtedy pójdę doń i Słowem zbudzę.


STANISŁAW POTOCKI

w głębi

wchodzi z ulicy głównej

zbliża się

GOSZCZYŃSKI


Ktoś idzie — ?


PALLAS


Ktoś dostojny.


WYSOCKI


Stój!


POTOCKI

z daleka


Ty stój!!


WSZYSCY

przystanęli

POTOCKI

zbliża się

poznał Podchorążych


Dokąd to, dzieci?!


PALLAS


Gwiazda na czołach nam świeci,
gwiazda Bożej dumy.


WYSOCKI


Pójdź z nami, panie Potocki!
Gdy orzeł wzleciał nad nami!


POTOCKI


Milcz!! Każę!


WYSOCKI


Generale, nie żartuj z honorem!


POTOCKI


Nie ty stróżem mojego honoru!


WYSOCKI


Nie ujmuję Waszmośoi waloru.
Chcę, byś ty nam był wzorem.
Byś był pierwszy pośród bohaterów.


POTOCKI


Awanturnik.


NABIELAK


W łeb kulką!


WYSOCKI


O, panie Potocki.
Na kolanach cię prosimy.


klęka

PODCHORĄŻOWIE i BELWEDERCZYCY

stoją nieporuszeni

POTOCKI

się uśmiecha

WYSOCKI


Błagam.
Pójdź z nami. — —


POTOCKI

milczy

WYSOCKI


Milczysz — ?


PODCHORĄŻOWIE


Pójdź z nami.


klękają

POTOCKI

odwraca się

WYSOCKI


Milczysz — ?


PODCHORĄŻOWIE

powstają

WYSOCKI


Więc sami!

nawołuje

Dzieci, hej bracia, laury do podziału!
Do Arsenału! Do Arsenału!!


wychodzi

wyprowadzając oddział Podchorążych

oraz Belwederczyków

w uliczkę małą, z prawej

POTOCKI

pozostał

zadumany

PALLAS

staje przed Potockim


Ktoś ty jest? — że oni ciebie żądają.
Czyliś ty znaczny i możny?
Jakążeś ty znaczony potęgą,
że stajesz wprzek moich dróg?
Z czyich-żeś ty sług?


POTOCKI

marszczy brew

PALLAS


Czyli[170] ty chcesz, by twoi przelewali krew
marnie?
I ty sądzisz że ciebie nie ogarnie
ten lot orłów,
którychem ja pobudziła.
A wiesz-że ty, jaka jest siła,
co się dzisiaj w nocy przesila?


POTOCKI

opuszcza głowę, zasępiony

PALLAS

włócznią uderza go po głowie


Zapamiętaj się w twoim rozumie.


ZALIWSKI

na czele oddziału żołnierzy

wchodzi z małej uliczki, z lewej


To noc, niech kule biją.

komenderuje

Formuj front! — W lewo zwrot!
Marsz!!


PALLAS


Gdzie?!


ZALIWSKI


Do Arsenału!


PALLAS

wskazując Potockiego


Patrz!


ZALIWSKI


Kto tu jest?! Hasło! Stój!


POTOCKI

nieporuszony


Kto? — — — — — — — Swój.


ZALIWSKI

poznaje

salutuje

komenderuje


Prezentuj broń!


POTOCKI

dobywa szpady

komenderuje


Uchwyć za broń! — Baczność! — W prawo zwrot!


ZALIWSKI


Idziemy do Arsenału!


ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

usłuchał komendy Potockiego

i stoi odwrócony

POTOCKI


Naprzód marsz!


ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

poczyna iść

w uliczkę ku głębi

ZALIWSKI

staje przed oddziałem swoim


Gdzie?!!


POTOCKI


Milcz!!


ZALIWSKI


Tam droga do Belwederu! — Zdrada!!


POTOCKI

odsuwa Zaliwskiego szpadą


Ot służę — to moja szpada.


GŁOS


Moskale! Patrol żandarmów!


ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

cofa się ku przodowi

PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH

pojawia się w głównej ulicy

ZALIWSKI

do swoich


Formuj front! — Zejmij broń! W rękę broń!


POTOCKI


Stój!


ZALIWSKI


Zmierz się! Cel!


POTOCKI


Stój!


ZALIWSKI


Cel! Pal!


ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

strzela w głąb

PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH

wkracza w uliczkę wąską

OFICER ŻANDARMÓW


Hurra! Cel! — Hurra! Pal!


ZALIWSKI

do swoich


Na ziemię!


ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

przypada do ziemi

PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH

strzela ku przodowi

POTOCKI

który stoi nieporuszony

ugodzony

pada.

ZALIWSKI


Podnieść się! — Bajonet!


ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

nakłada bajonety


Naprzód marsz!
Naprzód leć!


PALLAS


Naprzód!


ZALIWSKI


Wiara! Tnij!


OFICER ŻANDARMÓW


Cel! Pal!


padają strzały

wielu z oddziału Zaliwskiego upada

ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

z bajonetami wchodzi ku głębi w uliczkę

PALLAS

biegnie ku głębi


Krwi! krwi!


PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH

cofa się

wyparty w głąb

ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

znika w ulicy głównej.

POSPÓLSTWO

z uliczki, z lewej

wlecze po ziemi Makrota

CHÓR


Szpieg! Szpieg! Powiesić, rozedrzeć, mordować!


MAKROT


Zmiłujcie się? Zmiłujcie się!


CHÓR


Szpieg! Szpieg! Powiesić, rozedrzeć, mordować!


MAKROT


Zmiłujcie się! Zmiłujcie się!


MŁODY GENDRE

w mundurze oficera rosyjskiego

wbiega z uliczki, z prawej


Stójcie! Stójcie!


TŁUM

zatrzymuje się

MAKROT


O ty miłosierny!

czepia się nóg wybawcy

wpatruje się w pochylonego nad sobą

nagle:

A wiecie, kto to jest?! To syn obwiesia,
najpodlejszego łotra syn. Przy Wielkim Księciu
jest jego ojciec przybocznym na służbie;
Zabijcie go!

rzuca się na młodego Gendra

Ty psie! Ty psie! Ty psie!


MŁODY GENDRE

dobywa pałasza

TŁUM

odbiera mu pałasz i łamie

MŁODY GENDRE


Ojcze! — A!!!

upada

Ojcze — — —


MAKROT

stoi nad trupem

ogłupiały

GŁOS


Teraz kolej na cię!


MAKROT

nasłuchuje


Stójcie! — Ktoś jedzie? — — —


TŁUM

słucha

oczekują

MAKROT


Kareta po bruku!


wjeżdża kareta

MAKROT

rzuca się ku karecie


Kto jedzie!?


WOŹNICA


Jenerał Nowicki[171]!


MAKROT


He? Kto, mówisz, jedzie?


TŁUM

otacza karetę

MAKROT


Patrzajcie! Chresty[172] na piersiach na przedzie!
Zdrajca! Ty zdrajca Lewicki[173]! Znam ja cię!
Cha, cha, cha, przedajniku! Będziesz wisiał, bracie!


pada kilka strzałów

MAKROT


Och — trup! — trup!


1 GŁOS


Wyciągnąć trupa!


POSPÓLSTWO

wywleka trupa z karety

2 GŁOS


Zobaczcie kto to?!


WOŹNICA


Nowicki generał!


zeskakuje z kozła

2 GŁOS


Za Lewickiego zabit! — Nieszczęście! Szlachetny
poległ za zdrajcę!


WOŹNICA

wyprowadza konia w boczną uliczkę

1 GŁOS


Kto rzekł, że to zdrajca!?
Kto nazwiska pomylił?


2 GŁOS


Wieszać!


TŁUM

wskazując Makrota


To on!!


2 GŁOS


Rajca!
We krwi mu wytrzeć pysk!


TŁUM

rzucają się na Makrota

przewracają na ziemię i wleką


Niech wisi w górze!
Naści[174] pij! Na latarnię! Krew, krew, krew na murze!


porzucają trupa w ulicy

oddalając się w ulicę główną.

Popod murami skradają się:

KERY[175]

przypadają ku trupom leżącym

pochylają się nad trupami

ssające ich krew.

CHÓR


Ssaj z piersi wszystko złe,
jad wszelki wypij z ran.


KERA

pochylona nad trupem Makrota


Ten mój.


KERA

pochylona nad trupem Potockiego


Ten mój.


KERA

pochylona nad trupem młodego Gendra


Ten mój.


KERA

przypadła nad trupem Makrota

ssąca krew


To szpieg.


KERA

przypadła nad trupem Potockiego


To wielki pan.


KERA

przypadła nad trupem młodego Gendra


To nędzarz.


KERA

nad trupem Makrota


Wyssaj ból
i tul i pieść i tul.


KERA

nad trupem Potockiego


Gdy zejmiesz[176] duszy jarzmo,
gdy wyżresz z duszy grzech,
poniesiem je na ostrów[177],
na śmiech.


KERA

nad trupem młodego Gendra


Na śmiech.


KERA

nad trupem Makrota


Na śmiech.


W uliczce, w murze ogrodowym

słychać u furty przekręcanie klucza

furta się otwiera

wchodzi:

KSIĄŻĘ ADAM CZARTORYSKI[178]

zatulony w wielki płaszcz

rozgląda się

pozostaje w cieniu pod murem ogrodu

KERA

nad trupem Potockiego


Ktoś idzie….


KERA

nad trupem młodego Gendra


Człowiek żywy.


KERA

nad trupem Potockiego


Pod murem wstąpił w cień.


KSIĄŻĘ ADAM CZARTORYSKI

postąpił kilka kroków

we światło

nasłuchuje

bada

zamyślony

KERA

nad trupem Potockiego


Wystąpił.


KERA

nad trupem młodego Gendra


Mówi.


KERA

nad trupem Potockiego


Myśl swą waży.


KS. CZARTORYSKI


Korona — — — —


KERA

nad trupem Potockiego


O koronie marzy.


KS. CZARTORYSKI

zadumany


Gdzie pójść — ?


KERA

nad trupem Potockiego


Myśl swoją miej na straży.


KS. CZARTORYSKI

rozgląda się


By w głąb mej duszy się nie wdarli,
uniknę — — —


chce iść w kierunku ulicy

KERA

nad trupem Potockiego

wznosi głowę


Słyszą. — —


KS. CZARTORYSKI

zatrzymał się

pochylił się, by zbadać,

by dostrzec


Kto!?


KERA

nad trupem Potockiego

podnosi się

z ust jej ciecze krew


Umarli!


### W PAŁACU ŁAZIENKOWSKIM

Przedsionek pałacu z kolumnadą.

Zwiędłe krzewy i cyprysy.

BOGINIE ZWYCIĘSTWA

prowadzą Aresa jako Tryumfatora

CHÓR BOGINEK


Zwyciężyłeś zwycięstwem Boga.


ARES


Przygiąłem opornych do stóp.


CHÓR BOGINEK


O piersi dumy ich uderza twoja ręka,
na karku pychy ich spoczęła twoja noga.
Pobrałeś rycerski łup.


ARES


Oto zbroja od upałów pęka.
Pot z liców ocieka kroplami.
Podajcie pić.


CHÓR BOGINEK


Zwyciężyłeś nad mnogimi ludami.
Po tej kąpieli krwawej
odrodzą się i poczną żyć.


ARES


Zdejmijcie zbroję, co krwawi.
Zdejmijcie z oczu kask.
Rozpłomienić domostwo ogniami.
Dziękczynne zapalić kadzidła
Zewsowi za wielość łask.


BOGINIE

podają mu pić

ARES


Nie wprzódy pucharu nachylę,
aż ojca obiatą[179] zasilę.


przyjmuje puchar

wylewa część napoju na ziemię

BOGINIE

zapalają ognie na trójnogach

pałac się rozświetla

ARES


Czyjaż to ta siedziba pusta?


CHÓR BOGINEK


Polski ostatniego Augusta[180]
dom, stawion Hellenów sztuką.


ARES


Przecz[181] serca nie stało wnukom
tu mieszkać — ?


CHÓR BOGINEK


Puste pokoje.


ARES


Rozewrzeć na ścież podwoje!


BOGINIE

otwierają drzwi główne pałacu

w głębi ukazuje się:

EROS

stojący w drugiej sali, okrągłej

CHÓR BOGINEK


Jakiż to chłopiec młody?
Rumieńcem kraśne jagody.
Łuk dłonią ujął złoty
i złotą strzałę waży.
On-że stoi na straży
w opustoszałym domie.
Kto jesteś piękny młody?
Czy Cypryda[182] ciebie urodziła,
żeć tyle przydała urody
i lice dziwem okrasiła?


EROS

zmierza się łukiem

godząc w pierś Aresa

BOGINIE

wchodzą w głąb pałacu.

Z głębi pałacu wiodą ku Aresowi

JOANNĘ

ubraną w wielki welon biały

i suknię białą w gwiazdy.

CHÓR BOGINEK


Wiedziem do cię miłośnicę,
bierz miłośny dar.
Patrz, lubieżna Afrodite[183]
wstaje ze śmiertelnych mar.


ARES

patrzy na Joannę


To blednie, to się płoni.


JOANNA


Eros mnie k'tobie goni.
Eros, Eros mnie ściga.


ARES


Cyprys[184] mnie w tobie obdarza,
rumieńców licom przydaje.


JOANNA


Miłość rumieńców przymnaża.
Któż-to mnie z nędzy dźwiga?


CHÓR BOGINEK


Cyprys, wszechwładna Afrodite,
przydałać godną świtę
i przykazuje kochanka.


JOANNA


Ja słusznej woli poddanka,
Erosa moc poznałam
i uwiedziona wojny znakiem,
na mieczów igrzysko wstałam
i jestem oto tu z orszakiem.


ARES


Pójdź, jakoś dla mnie przeznaczona.


JOANNA


Miłością k' tobie pałam.


ARES


Cyprys cię zsyła niezwyciężona.


JOANNA


Przez wstyd mój i hańby pożyte
ty pomścisz mej niemocy.


ARES


Rycerze mnogie zabite
do twego rydwanu zaprzęgnę
i wszystkie zlękłe dosięgnę.
Patrz, oto wieńce zdobyte.
Pobrałem wszystkie tej nocy.


JOANNA


Złotem te wieńce uwite,
nie mego to kraju listowie.


ARES


Zdobyłem potęgą mocy:
teć biorą bohaterowie.


JOANNA


Ciebie ja to pragnęłam,
ciebie kocham.
W nędzy i lęku się gięłam,
że w nocach bezsennych szlocham
a teraz jużem wesoła.


ARES


Rozpogódź dziewo czoła.


JOANNA


A teraz jużem dumna.
Dotknęłam twego kolana,
chcę ciebie uznawać pana.
Poza mną, poza mną trumna,
poza mną Śmierć i lęk.
Weselny słyszę zgiełk i szum.


ARES


Uderzać mieczmi o tarcze.
Chcę słuchać zwycięskich dum.


w salach pałacu odzywa się muzyka

JOANNA


Twojej miłości wystarczę,
miłośnym chętna upałom.


ARES


Powaliłem rycerzy zastępy,
z pęt wyzwoliłem ducha;
rozkoszy śmierci zaznali,
ty zaznasz rozkoszy ciała.


JOANNA


Twoja je rozkosz ocali
z mąk ducha i ducha bolu.
O ty, któryś je porwał ogniem,
bierz rozkosz…


CHÓR BOGINEK


Powstaniem za jego głosem
i mnogie zapory pogniem.
On włady wojennym losem.


ARES


Zwycięstwo zyskałem w polu,
zwycięstwo zdobyłem krwi,
narody zbudziłem do życia.


JOANNA


Miłość zdobyłeś tajemną.
Byłam bolesną i ciemną,
serce pojmałeś z ukrycia.


ARES


Jakież cię nędze trapią,
jakież niepokoje cię łamią,
ty piękna, jeśliżem rzekł,
żem pobił i zwyciężył bojem — ?


JOANNA


To serce drży niespokojem.
Pobiłeś rycerze w boju,
lecz ja się troskam w niepokoju,
bo walczył wzajem mąż i brat
a nie wiem, jaki walki bieg
i nie znam jeszcze krwawych strat,
czyli mam płakać męża
a cieszyć się brata zdrowiem,
czy bratowego zgonu
płakać, a męża kląć zabójcę — ?


ARES


Zapomnij, zapomnij niewiasto.
W pożarach wzdęło się miasto
krzykiem i wojny wrzaskiem.
Otoczęć łun złotych blaskiem,
nacieszę widokiem plonu.


JOANNA


Zwycięski wchodzisz w te progi,
gdzie latmi zerdzałe wrzeciądze[185]
i czas upłynął mnogi,
jak nie wszedł nikt godny.


ARES


Wnoszę zwycięską moc.
Pobrałem zastępy tłumne
i podeptałem dumne.


JOANNA


Wzeszedłeś na jedną noc.


ARES


Na jedną noc ty moja.


JOANNA


Daj patrzeć — twoja to zbroja — ?
W bojach już razy tyle,


wskazuje leżącą opodal zbroję Aresa


Szczęsno spominać ta boje,
wspominać zwycięstwa chwile
na smutku dzisiejszej żałobie.


ARES


W zwycięstwie myślę o tobie,
o tobie, miłośna pani
i dar twój biorę w ofierze.


JOANNA


Jesteś ten, któremu ja w dani
miłość moją przynoszę,
i ten, w którego wierzę.


ARES

wiedzie ją ku drzwiom pałacu

JOANNA

we wrotach zatrzymuje się

patrzy na Boginie

BOGINIE ZWYCIĘSTWA

stulają skrzydła

JOANNA


Co one robią?


ARES


Skrzydła kładą.


JOANNA


Nie będą walczyć — ?


ARES


Więcej nie. —
Cóż twarz twą w lęku chylisz bladą?


JOANNA


To źle. — — —


BOGINIE ZWYCIĘSTWA

kładą się do snu w przysionku pałacu

JOANNA


Co one czynią?


ARES


Sen je ściele.
Spełnione dzieło. — Patrzaj, wieńce
kładą pod czoła, snu spragnione. —
Cóż lice chowasz wylęknione?


JOANNA


Nie zbudzą się do walk?


JOANNA


Już nie.
Cóż drżysz i szlochasz w męce?


JOANNA


To źle. — — —


ARES

wiedzie ją w podwoje pałacu

muzyka coraz cichnie

KORA

jako królowa

pojawia się w salonach pałacu

JOANNA


Kto jest ta, która przechodzi
przez jasność sal, jako pani?
Wszyscy, jak jej poddani — ?
Jakaś cichość za jej każdym gestem —
jeno drzewa z ogrodu szelestem
drżą — — —


KORA

wchodzi do przedsionka pałacu


Oto pani jestem.


JOANNA


Powiedz piękna — zdajesz się władnąca,
czyliś nocy królowa tajemna?
Miłość nas wiedzie
a światła przed nami gasną
i droga staje się ciemna — ?
Oto miłośna w pałacu tym błądzę.
Ktoś jest — ?


KORA


Ja tutaj rządzę.


JOANNA


Oczy twe płomieniące,
dziw w oczach twych i głębie,
przetom zlękła, jako gołębie
i nogi pode mną drżące.


KORA


Zaszłaś w kraje tajemne.
Z Plutusem[186] święcę gody
a oto teraz idę zwiedzać spichrze.
Oto część mej urody
straciłam na jesiennym wichrze
i na jesiennym chłodzie;
fala niesie po wodzie
moje złote kosztowne listowie.
Lecz cyt… — cicho — — tam groby,
tam pod ziemią śpichlerze,
tam idę.

zwraca się do orszaku

Podajcie złote klucze.

przyjmuje klucze

Zamykam nimi serca,
zamykam nimi dusze.
Oto wieki ożywię idące.
Wieki i lata, co przyjdą,
żyć będą ziaren tych treścią.
Ziemia rodzić będzie,
kędy siew padnie zdrowy.
Ludzi zbudzę, roześlę orędzie
na żywot — żywot nowy!
Pokoleniom ostawię czyny,
po ojcach wielkich — wielkie wskrzeszę syny —
kiedyś — — będziecie wolni!
Co złego w was i co marne,
to jako plewy i ziele złe zgarnę;
co chwastu na waszej roli
i co szkodzi wam i co was boli,
to ukoję — czasu przebiegiem.
Przejdziecie jeszcze niejedną nędzę
i niejedną przebolicie próbę.
A jeżeli lichego serca ludzie
w was samych gotują wam zgubę —
ja ich powołam — i jak plewo zmiotę!
I w ziarnach tu — na dnie — przechowam cnotę!
Za czas znów wrócę — i jeszcze razy wiele
przyjdę — Wiosna, z gwiazdą na czele
i żywot dam — tlejący w zgliszcz popiele! —
A dzisiaj — kres. — Krwi przelanej nie zmarnię.
Krwią pola a role użyźnię
i synów z krwi tej dam — kiedyś — Ojczyźnie.
Dzisiaj kres. — — —


JOANNA


Co ona mówi — !


KORA


To wola!
Słyszysz skargi Eola — ? — — —
Rządzę tu gospodarnie.
I zapęd, i siłę skryję,
przechowam lata długie
i kiedyś ich — — — — użyję!!

rozkłada ręce

W sen, w sen, w sen bogowie,
w sen ludzie, strudzone dusze!
Zaklinaniem was muszę[187]!
Wolą mam w Słowie!!


gestem

każe przejść Aresowi i Joannie

ARES i JOANNA

idą do wnętrza pałacu

światła za nimi gasną

KORA

staje wśród śpiących Bogiń


Hej wy boginie — w śnie — ?!
Hej, wy moi goście skrzydlaci.
Kiedyś przyjdzie znowu ten czas,
gdy Pallas wezwie was
i zwycięski dług wam zapłaci.
Zapamiętajcie słowa.


zamyka drzwi pałacu kluczem

DZIECI EOLA

w szumie drzew


Królowa — królowa — królowa — — —


KORA

zapada się

### TEATRUM STANISŁAWA AUGUSTA

W Stanisławowskim parku, na ostrowie
jest teatrum Króla Jegomości.
Ponad wodą na podium jest scena,
przeciw sceny półkrągle dla gości.
Przeciw sceny na kamiennem otoczu
siedli w tronach wielcy tragikowie.
Co się kiedy na scenie tej dzieje,
patrzą oni, co dzieła tworzyli.
I tej nocy, gdy jesień się sili,
zeszedł księżyc w drzew suchych przeźroczu
i w tym dziwnym odblasku księżyca
sterczą rujny i w gruzach świątynie.
O północy, o dwunastej godzinie
przyszli ci, co w wojennym czynie
polegli, przyszli gromadą
i na stopniach na podium przysiedli,
oczekujący.

GENERAŁ GENDRE


Czas mnie, hej Boże, czas
na tamten lepszy świat.
Słowianin ja, wasz brat,
ja był z wami niezgodny,
podłości spętany kajdanem,
tak ja dziś stanął za majdanem,
dziś do mnie złość nie ma przystępu,
ani zawiść, ani małość podła;
Boża mnie to ręka wywiodła.
Bracie w męce, podaj-że ty dłoń.


STANISŁAW POTOCKI


Precz! — Dusza się moja wzdryga.
Co ty za duch — ty mój wróg;
nie ten ci mój — co tobie Bóg.
Jakoż podam dłoń?


GENDRE


Ja widzę, iż ciebie pali skroń.
Tyś powalony mieczem padł — ?


POTOCKI


Własny zabijał mnie brat
i własny syn złorzeczył.
Przekleństwem mnie Bóg strącił, Kat.
Jemużem dziś władztwa przeczył;
jakoż mnie pchnął los w ten bój,
gdym chciał boju powstrzymać i ognie;
czylim wiedział, że zapęd mnie pognie
i połamie, jak zbroję skruszałą
a serce się ozwało
za późno. — O syny, o ojczyzno, o bracia!
Daleko wy ode mnie, daleko.
Już mnie głosy wieczyste wezwały,
już tylko wołań mych echo
jękliwe w parku się błąka;
też mi czekać, bym rychło powiezion
był w miejsce spokoju, gdzie łąka
wiecznie kwitnąca; — —
a dusza jeszcze tęskniąca —
a serce, czego nie przebolało
żywe,
teraz się upomniało tęskliwe.


GENDRE


Wot tobie, duszo, upały
a sercu mojemu mroźno,
czyli mój syn ostał się cały?
Syn jedynak — dziecina miłości —
czy mi jego też Boh[188] pozazdrości?
Czyli on też będzie ojcu towarzyszem
i w uścisk obejmie szyję
i pocałowaniem zmyje
z mych ust słowa trwogi i lęki
wyżenie precz i wypije — ?
O dziecię, o synu jedyny!


POTOCKI


Jakież były moje ciężkie przewiny?
Giną z oczu, zanikają z myśli. —
Otośmy tu duchy przyśli,
rozkazem nieśmiertelnych wołani.


CHÓR POLEGŁYCH


Popłyniem polegli ku otchłani.


POTOCKI


Patrzę jeszcze w świat ten, jak zanika
i wraz tracę z myśli, co się stało;
coraz giną moje czyny i błędy,
jeno spokojność dziwna wszędy.
Jakież były moje przewiny?
Za broń wzięły ojce i syny
i na się wzajem godziły
w zapamiętaniu, w obłędzie. —
O jakożem stawał za sędzie
tym, co sprawiedliwie walczyli?
Zali[189] sprawiedliwość i sąd
śmiertelnym nie największy błąd?


GENDRE

wśród oczekujących poznał syna

przygarnia go ku sobie


O syn mój, poznaję cię, synu!
Tyżeś to koło mnie, dziecino?
Sięgałeś ręką wawrzynu,
aż Śmierć zadzwoniła godziną
wskazane dla ciebie piętno.
Będzie twa dola pamiętną.
Lecz któż tę pamięć zapłacze,
twoją dumę i wolę junacką?
Zapłakałby i sam Car, kozacze,
że ty wmieszał się w tę bójkę lacką
i padł pierwszy, jako podcięty kłos żyta;
jako jabłoń, gdy w płatkach okwita
i ostrzejsze powieją nań zwieje,
tak ty spadł, jak ten okwit, co mdleje.
I z ojcem, przy ojcowej piersi,
razem na tamten raj idziem najpierwsi.
Cóż nas czeka? Pójdziem ku otchłani,
przez piekielne pustynie gnani?
O gdzieżeś, pokoju wieczysty?
Kraj mamy przegonić ognisty — — — ?


SYN GENDRE


Ach ojcze, łzy cudze palą.
Łzy cudze na twarz mą upadły
i przez to lica syna twojego pobladły,
bo trwogą zjęty i strachem,
że te łzy zaciążą przed Bogiem,
bo ja zabójca był w tej wojnie z Lachem.


GENDRE


Synu, zabijałeś w obronie!


SYN GENDRE


Jakoż nie mieli walczyć,
gdy okręt i łódź ich tonie;
widno ognie i żar wrzał w ich łonie.
A ja byłem pośród nich przeklęty
i miecz mój i moja dola
i szedłem z tą klątwą do pola
i padłem, jako kłos zżęty.
Snać Boża była ta wola.
Pójdziem, ojcze jedyny, w kąt święty,
kędy Cary będą nasi ojce,
gdzie wszyscy równi i bliscy
i ci górni i wyniośli i niscy,
kędy będziem rówieśni mołojce[190],
śród kwiecia, pośród uroków.
Rzucamy ten kraj mętów i mroków
i dusze oczyścim winni
i będziem za łaską Bożą,
jako są czyści i niewinni,
gdy przeminie czas piekieł niewoli.
Ach ojcze — — — !


GENDRE


Coć jest duszo-synu?


SYN GENDRE


Serce boli,
żem nie kochał — skorom był tam żywy
a mogłem być kochaniem szczęśliwy.
Żem był ojcze dla wielu ohydą
i iż nienawidzili mnie.
Więc, jak widzę ich, że teraz idą
razem ze mną i z nami, kędy przeznaczenie,
to mnie ściska ból serce i duszę,
i dumę moją dawną
i dawną pychę marną kruszę
i chciałbym uzyskać przebaczenie.


GENDRE


Śpij, uśnij dziecino-synu.
Śpij w wieńcu złotym wawrzynu;
położyć go dłoń Boska w dań.
Upadłeś, jako pierwsza brań.


SYN GENDRE


Tak tęsknię ojcze do świtu,
do jasnego, czystego błękitu;
bodaj zeszła ta trwóg pełna noc. —
Któż to może? — Kto to jest ten Bóg,
co posiada nieśmiertelną moc,
przegonić precz ciemnie i mgły
i sprowadzić pogodą kwietne sny
i powieść nas w jasność i światłość dróg?


GENDRE


O synu, przeklął nas Bóg.
O synu, nie pytaj starego,
ileć ręce zdziałały złego,
ilekroć ciebie pchnęły ku czemu,
i duszę skalały młodą.
Teraz nas wichry powiodą
w noc jeszcze większą i groźną.
O czujesz, jak wieją mroźno?


SYN GENDRE


O nic to, ojcze, te mrozy,
jeno łzy te bratnie i siostrzane;
tych straszną, palącą ranę
czuję —
ta rana wskroś duszę dojmuje
i jakby ukaźne[191] łozy[192],
zabija, męczy, katuje.
Te łzy, które oni płaczą —
o patrzaj — na nich — przeklęli. — — —


POTOCKI


Odwrócili się ode mnie Anieli.
O kędyż jasne słońce?
Kędyż skrzydeł ich przedsłanne gońce?
Ostała przy nas noc i pustość strachu.


PALLAS

wchodzi


Kto tu się skarży?


CHÓR POLEGŁYCH


To my.


PALLAS


Kto wy?


CHÓR POLEGŁYCH


Spętane lwy.


PALLAS


Czyją wy ujęci ręką?


CHÓR POLEGŁYCH


Męką.


PALLAS


Kto was tu zaprzągł?


CHÓR POLEGŁYCH


Śmierć.


PALLAS


Wy padli, pierwszy łup. — —
A ty co za jeden? — Hej?


GENDRE


Trup.


PALLAS


A ty kto?


POTOCKI


Marny cień.


PALLAS


Wytniemy wszystkich w pień,
nim zejdzie dzień.
Przybędą towarzysze.
O patrzajcie, tam w oddali, w pałacu,
poprzez wodne spojrzyjcie kryształy:
oto dom z kolumnami.
Tam Ares w okowach miłości.
Za chwilę Ares będzie z nami
i wszystko ponurzy we krwi.


GENDRE


Potrząsaj ty daremno twą żerdź;
przecz nie wiesz, że Zews z ciebie drwi
i zapęd twój lwi
za czas się skończy?


PALLAS


Heu?


GENDRE


Przybył tu poseł gończy
i wężownicą potrząsał
i cały świat, co się dąsał,
ujął w spokój — i skon zapowiedział
a tyś, duchu wspaniały, nie wiedział,
że my spokoju czekamy
i że do łodzi zejść mamy
i płynąć na święte wody,
w wieczystą noc.


PALLAS


A ten młody?


GENDRE


Mój syn — nie budź — niech śpi.
Spokojność jemu oczy zawarła.
Calem bluźnił, że śmierć niezbłagana
żywot jemu w kras pełni wydarła,
aż oto szczęściem niezwodnym
ja ojciec sercem niegodnym
u łona go tulę na skon.


PALLAS


Kto idzie?


CHÓR POLEGŁYCH


Oto zwiastun — to on!


HERMES

wchodzi


Zbłąkane duchy — precz!


PALLAS


Zabieraj swoją właść[193].
Co mieli pierwsi paść
w ofiarnicy mężów,
tych masz — oto pozbawieni orężów.
Bierz ich, jak swoją brań.


HERMES


Ty sama masz się oddalić.
Przynoszęć rozkazanie.


PALLAS


A czyjeż to przynosisz wołanie?


HERMES


Tyś ludy biegła rozpalić.
Oto ogniem spłonęło miasto.
Ares odebrał swą dań.
Wracaj niewiasto!


PALLAS


Jako Ares wziął swoje wiano?
Zwycięstwa mu nie dano.


HERMES


A oto Ares we chwale
zwycięstwem cieszy się cale.


PALLAS


To złuda — to podstęp mój,
bym go miała dla mnie po niewoli.


HERMES


Jego już Zews nie zwoli. —


PALLAS


Podstęp!!!


HERMES


To twoja broń.
Zwołaj twoje duchy i zgoń.
Kres twemu władztwu kładę.


PALLAS


Śmiesz-że ty mnie niweczyć przez zdradę?!


HERMES


»Pójdziesz i zniweczysz Palladę«
Twój rodzic wyrzekł sam.
Zwołaj twe duchy i zgoń
i pilnuj do olimpijskich bram,
skąd-eś je zwołała.


PALLAS


Cóż pozostanie ludziom?


HERMES


Próżna chwała.
Będą walczyć, jako wydolą sami
a ty wracaj z Egidą i duchami,
z tarczą twoją, bijącą płomieniami
i dzidą, co wybija hasło.


PALLAS


Tam duchów tysiąc zawrzasło,
tam gore całe miasto.
Poczęli dzieło krwawe!
Mamże im odebrać Sławę?!


HERMES


Wracaj niewiasto! —
Wężowy chylę splot.


nachylił laski wężowej

PALLAS

schyla głowę


Uznajęć, synu Mai.


HERMES


W lot!


PALLAS

nawołuje


Hej Zewsowe orły, które, pioruny niosą,
niechaj-że się w ciszę oddalą!
Niechaj-że polecą ku szczytom,
ku górnym Hymetu[194] śniegom,
ku sinym nad Hymetem błękitom!
Hej, Zewsowe dziewy, siostry płomienolice,
przybiegajcie powrotne z lotów.
Oto czas się dopełnił obrotów
i Zews groźny wasze wyrzekł granice.
Ku mnie wy z dalekosiężnemi skrzydły.
Ku mnie wy, co dzierżycie Sławę.
Bojową poczynaliśmy wrzawę,
zapalone narodów ołtarze
i oto porzucić Sprawę
Zews nam każe!
Hej do mnie, powrotne siostrzyce!
Hej do mnie, do mnie orlice!!


CHÓR POLEGŁYCH

patrzą ku stronie pałacu


Patrzaj, skrzydlate tam się chwieją,
w przedsionku nagły ruch.
Oneć słyszą i wracać nie śmieją.
Ku wodzie przygiął je słuch.


PALLAS

nawołuje ku stronie pałacu


Hej siostry, siostry orlice,
rzucajcie płonący dom!
Hej do mnie, do mnie sam!
Zwycięstwo wasze kłam!
Biegajcie, nim padnie grom.


CHÓR BOGINEK

przylatuje od strony pałacu


Wzywałaś, wzywasz — ?


PALLAS


Tak. —
Przysłany straszny znak,
wężowy splot.
Musimy siostry w lot
wracać. —


CHÓR BOGINEK


Kto każe nam — ?


PALLAS


Zews sam.


CHÓR BOGINEK


Rzucić wojenny miot — ?


PALLAS


Wracać.


CHÓR BOGINEK


Przecz Aresowa moc
połamie czar!?


PALLAS


Zwycięstwo wasze kłam!


CHÓR BOGINEK


Z naszej ręki Ares wziął dar
rozkazem twoim i wolą.


PALLAS


Wieńce Aresa niewolą.
Syt Sławy, zwycięstwa syt,
w gnuśności legł.
Zbudzi go straszny świt.
Pokąd go duch wasz strzegł,
Amorów wiązało pęto;
gdy ocknie się ze sennych larw,
gdy pojmie zdradę przeklętą,
gdy posłyszy jęk tych dziwnych harf
i trwogą zadrży niepojętą — — — ?


CHÓR BOGINEK

przejęte trwogą


Siostry — — — w lot, w noc!
Gaśnie już nasza moc,
już niedaleki świt.


PALLAS


Rozwińcie skrzydła, w drogę!
Widzicie tam szerzogę[195] — ?


CHÓR BOGINEK


Mgły sine idą od pól,
wiatr ustał — drży po fali
kobierzec złotolistych szmat.


W oddali na wodzie ukazuje się:

ŁÓDŹ CHARONOWA

płynąca powoli

CHÓR BOGINEK


Kto-że to płynie z dali?


PALLAS


Ha! — Oto płynie łódź.


CHÓR BOGINEK

poznając


Człowiek podeszłych lat;
ogniem mu oko płonie.
Oto zwodzi[196] łódź wielką przez tonie.


PALLAS


Dopełnion śmiertelny ból.
Oto Charon wiedzie im łódź
nieśmiertelną…


CHÓR POLEGŁYCH


O bródź Charonie, starcze bródź
przez fale, przez wody męt.
Wyzwolin nam przybliżasz czas.
O lituj nas, o lituj nas
w ohydzie ziemskich pęt.


POTOCKI


Czegom nie zaznał w ziemskiej doli,
pojmany w ognie pychy,
pojmany w ognie gniewu,
za tem stęsknione serce boli,
że wielki a byłem lichy.
Więc płaczę żal,
gdy mam się brać
przez noce płynąć fal
na tamten świat.


CHÓR POLEGŁYCH


Słuchajcie, skarży się nasz brat
Wtóruje jemu szept tych drzew
do żałosnego duszy śpiewu.
Snać-że litują jego doli,
za czym stęsknione serce boli.
Był wielki pychą, lichy sercem
a tymże samym jemu spłynąć
wód złotolistym kobiercem.


POTOCKI


Dałeś mi Panie wszystkie statki
i mnogie, mnogie włości
i w rzędzie pierwszych przed narodem
stawiłeś;
jednoś[197] nie wszczepił w pierś litości,
żem się nie poczuł syn tej matki,
której pozgonne widzę dziatki,
jak ze mną idą bratnim chodem
w tę samą noc i toń i mrok.
Czemużeś Panie zaćmił wzrok,
żem nie mógł zaznać szczęsnej chwili
i być z tych, którzy mnie zabili
i sławę szczytną wzięli?
Onych-że męka zbrodni pali,
na mnie się winy ciężar wali,
żem szedł ich czynom wprzek.
O Panie, losów pęd tajemny;
przeznaczeń nieodmienny bieg.
Terazże mam w okrutnej skardze
zestąpić w czółno przewoźnika
na drogę do niezwrotnych rzek —
człowiek występny, człowiek ciemny — ?
Coraz-że pamięć już zanika. — —
O Panie, nie szczędź mi promyka,
daj słyszeć jeden śpiew litosny,
daj jeszcze słyszeć szept tych drzew.
Czy szemrzą — ? Jakaż cisza głucha — — ?
Kto-że to płynie mętem wód?
Lud-że tych dusz za wiosłem słucha?
To bracia moi? — dusz ten lud?
We wodny zapatrzeni bród.


ŁÓDŹ CHARONOWA

pojawia się bliżej płynąca

CHÓR POLEGŁYCH


O bródź Charonie, starcze bródż
przez fale, przez wodny męt
nieśmiertelności cichą łódź.
Wyzwolin nam przybliżasz czas.
O lituj nas, o lituj nas
w ohydzie ziemskich pęt.


POTOCKI

rozgląda się wśród ruin sceny


Ojczyzna-że to moja w złomie?
Na moim-że to skazy domie?
Pałac się sypie w gruz…
Dla mnie to już przekleństwo wieczne
i miecze bratnie obosieczne

i łódź: śmiertelny mus — ?
Przebaczcie mi, przebaczcie mi,
rozpaczą żywie duch.
Oto się mój obłędny duch
tych czepia drzew,
gdzie szumiał śpiew
niedawny na mój skon.
Gruzy koło mnie, spadły złom;
rozstąpił się ojczysty dom
i krew spłynęła z łon.


ŁÓDŹ CHARONOWA

podpływa przed scenę Teatrum

CHÓR POLEGŁYCH


O bródź Charonie, starcze bródź,
wyzwolin nam przybliżaj czas,
nieśmiertelności cichą łódź.
O lituj nas, o lituj nas
w ohydzie ziemskich złud.


HERMES


Skończony wasz i wczas i trud,
pora zejść w Acheronu[198] bród,
zapomnień na was zejdzie moc.
Do łodzi precz, precz w noc!
Powiodę was przez ciemnie dróg,
goniec stygijskich wód.

wznosi wężownicę i zatacza nad głowami poległych

Tym oto berłem tnę przestrzenie,
pod berłem drży podziemny świat
i moce zlękłe wszystkiej ziemi.
Spełnioneć wasze przeznaczenie,
żal próżen ziemskich strat.
Rzucajcie świat —
kędy was berła gest pożenie[199]
wężami splecionemi!
Powiodę was przez ciemnie dróg,
w Acheronowy wwiodę bród,
jako wam losy znaczył Bóg.
Oto łódź czeka — zstąpcie w próg,
za świat — za świat — za świat!!


POLEGLI

zstępują do łodzi

HERMES

wstępuje w łódź

ŁÓDŹ CHARONOWA

odpływa

PALLAS


Igraszką byłam w ręku Boga
ja gwiazda, którą Bóg zapala.
Oto mnie Jego głos powala,
że odejść muszę.


CHÓR BOGINEK


Cóż będzie z narodem?


PALLAS


Bez pomocy mej ostanie sam.
Zapaliłam w narodzie dusze,
skąpałam męże we krwi.


CHÓR BOGINEK


Ostawisz ich z ich krwawym głodem?!


PALLAS


Naród będzie walczył z narodem.
Dałam im szczęścia błysk przez chwilę.
Nieszczęść dopełnią sami,
gdy krokiem pójdą wstecz!
Siostry w lot! — Wy ze skrzydłami precz!!


BOGINIE

na rozwiniętych skrzydłach

ulatują

ŁÓDŹ CHARONOWA

przepływa w oddali

### W ALEJACH UJAZDOWSKICH

Drzewa wielkim schyliły się skłonem
bezlistnych, sczerniałych gałęzi.
Cała droga liściem uścielona,
które wiatr rozgania drgające.
Noc jeszcze. Widać w oddali,
jak wojska stanęły szwadronem,
w pogotowiu.

W. KSIĄŻĘ

sam

w mundurze, otulony w płaszcz

przechadza się wśród zeschłych liści

KURUTA

wchodzi

zbliża się powoli


Przybył generał…


W. KSIĄŻĘ


Małczat!


KURUTA


Właśnie przybył


W. KSIĄŻĘ


Małczat!


KURUTA


Jazdy pułki cztery
czekają.


W. KSIĄŻĘ


Niech czekają.


KURUTA


Co Książę rozkaże?
Wasza Cesarska Mość niech rozkaz wyda.


W. KSIĄŻĘ


Nie wydam.


KURUTA


Wydać trzeba.


W. KSIĄŻĘ


Na cóż to się przyda?


KURUTA

odchodzi

W. KSIĄŻĘ


Kuruta!


KURUTA

nadbiega


Wasza Cesarska Mość każe — — ?


W. KSIĄŻĘ

daje znak, by się zbliżył


Słyszysz ty ten szum liści i w liści pogwarze
szepty — ?


KURUTA


Wot znaczy? — — Podal stoją straże
i czekają rozkazów.


W. KSIĄŻĘ


Niechaj dzień nie wschodzi.
Kto to przybył — ?


KURUTA


Krasiński generał.


W. KSIĄŻĘ


Niech czeka.


KURUTA


I czemuż Książę rozkazy odwleka?


W. KSIĄŻĘ


To ty rozkazuj.


KURUTA


Nie wiem. — Ja nie umiem.


W. KSIĄŻĘ


Wyjdź przed front i klnij głośno.


KURUTA


Książę — nie rozumiem?


W. KSIĄŻĘ


Nie rozumiesz — ? Czy słyszysz, co te liście gwarzą?

kopie nogą liście

Szit, szit — szit, szit… szit, te liście marzą.
O czym? — O Wielkim Księciu… ? Hej…


KURUTA

wzrusza ramionami


Wszak ci tu Wasza Miłość na czele wojsk stoi. —
Tak gotowi powiedzieć — że Książę się — boi.


W. KSIĄŻĘ


Boi się Wielki Książę nie ludzi, lecz Boga.
Jak dla mnie znajdzie drogę Bóg — tak minie trwoga.


KURUTA

odchodzi

W. KSIĄŻĘ

sam

KURUTA

wraca

zbliża się do W. Księcia

W. KSIĄŻĘ

w zaufaniu


Tak te drzewa na wiosnę — pędy puszczą nowe.
Tak teraz jest listopad, niebezpieczna pora.
Zaczęto się to wczoraj — tak wczoraj z wieczora
Od czego się zaczęto — i co to się stało?
Liście spadły, tak drogę zaścieliły całą.
Liście suche, szit, szit…


KURUTA

wzrusza ramionami

odchodzi

W. KSIĄŻĘ

sam

KURUTA

po chwili wraca

zbliża się do W. Księcia


Przebudziła się właśnie.


W. KSIĄŻĘ


Cóż?


KURUTA


Plecie od rzeczy.


W. KSIĄŻĘ


Cóż plecie — ?


KURUTA

wzrusza ramionami

W. KSIĄŻĘ


A niech plecie.


KURUTA

wzrusza ramionami

W. KSIĄŻĘ


Niech lekarz ją leczy.


KURUTA

milczy

W. KSIĄŻĘ


Nieprzytomna?


KURUTA


To właśnie — choć patrzy na oczy,
ręce ku czemuś wznosi i jak we śnie kroczy.


W. KSIĄŻĘ


Wynoś się!


KURUTA


Książę panie?


W. KSIĄŻĘ


Do drogi się zbierać!


KURUTA


Lecz właśnie Księżna pani nie da się ubierać
i zrzuca z siebie stroje.


W. KSIĄŻĘ

patrzy wielkimi oczyma


A! A! A! Wenera!


KURUTA


Wasza Miłość — ?


W. KSIĄŻĘ

spostrzegł Joannę


Ot moja pani.


JOANNA

we futrze, półubrana

wchodzi

PANNY

biegną za nią

W. KSIĄŻĘ

gestem zatrzymuje orszak

JOANNA

nuci


»Mówił ojciec do swej Basi:
biją w tarabany…..«
Nie, to nie tak — — tak. — Mars mnie zabiera
na swoje łoże — w miłość.


W. KSIĄŻĘ

otula ją

JOANNA


O czemuś ty się przebudził?! Uciekasz?! —
Stój! — Stój kochanku! — —

wskazuje orszak panien stojący opodal

Patrzaj — to są moje
boginie uskrzydlone. — One swoje stroje
zwinęły; — czyli skrzydła rozchylą nad głowy?
Czyli znowu ulecą? —

jakby powtarzała za kim

Bądź zdrowa. —

jakby mówiła do kogoś

Bądź zdrowy. —
Gdzie ty biegniesz? — Tyś w twoje zwycięstwo uwierzył!
Patrzaj — tyś oszukany!!! — Pożar się rozszerzył!!
Ratuj mnie!! — Miłość moja wiąże cię w niemocy?!
Pusty pałac — ? Jak czarne okropne otchłanie. —
Noc i straszliwa głuchość. — Ulituj się panie!
On odpycha mnie! Pęta miłości mej zrywa!
Ja byłam z tobą — w śnie moim szczęśliwa — —

przytomnieje

szeptem

To sen był — — taki był mój sen — tej nocy.


W. KSIĄŻĘ

prowadzi ją ku głębi

sanie zajeżdżają w głębi

JOANNA

usiada w saniach

obok niej usiada jedna z panien

W. KSIĄŻĘ

odszedł od żony

przesyła jej z daleka całusa


Adieu — adieu Żaneto.

krzyczy

Konia!


Żołnierze wprowadzają w głębi konia

GENERAŁ WINCENTY KRASIŃSKI

wchodzi

Sanie z W. Księżną odjeżdżają

W. KSIĄŻĘ

zapatrzony za odjeżdżającą W. Księżną

nagle zwraca się

spostrzega Krasińskiego

usiłuje sobie przypomnieć


Prawdali to? — Jest prawda? — Tak. — Pardon. C'est vrai[200].
Lecz mnie uwierzyć trudno. — Tak już widzę. Chcę.
Ja was każę powiązać!

wpatruje się w Krasińskiego

Nie — to jest udanie.
Ja was każę powiązać!


KRASIŃSKI

obojętnie


Wiąż.


W. KSIĄŻĘ


O polski panie!
Wiązać Was? — —

wpatruje się w Krasińskiego

Nie. Ja tak was ostawić nie mogę.
Wy buntowni. — Wy, jakoż nie? Tak wy Polacy.
I jakoż wy, wy polscy, wy byliby tacy,
żeby rzucić swą Sprawę — swoją Polskę rzucić
i stać po stronie Cara? — Wy potężni.
Jak ja patrzę się na was tak — że wy orężni,
tak ja blednę. — Wybaczcie przyjacielu, bracie,
ale wy moje wrogi mnie — wy się nie znacie.
Tak wy zdrajce!


KRASIŃSKI

w gniewie


Zamilcz! — —

ochłonął

głosem stłumionym

Wybacz książę.
Wasza Cesarska Mość w obłędzie gada
i nie zważa na cios, gdy ostre słowo pada,
słowo błędu.


W. KSIĄŻĘ


Ja jasno widzę. Ja upadłem.
Upadłem już. — Już w ogniach, hej, pobladłem.
Ja już skończyłem się. A teraz wy gwiazdami.
Tak na was czas — wy nie będziecie z nami.
Nie łudzę się. Nie, nie chcę. Zostaniem wrogowie.
Tak ja was upokorzyć chcę — wy, wy panowie!
Dlaczego jeszcze tu? — Tam miasto się gotuje.
Tam pożar wre. Powstanie? Szał. Wszyscy orężni.
Błyskawice wstrzymali w pędzie — i potężni!
A wy — czemu wy tu? — Tak ja się o was boję.
Wy trupy — — — jeśli ze mną związani w przymierze.
Wy nie wierzycie w Polskę — ? Co? — A ja w nią wierzę!


wpatruje się w Krasińskiego

KRASIŃSKI


Nie widzi Car, co polską wziął koronę,
że my tam trupów naszych ścielem mosty.
Nie widzi Wielki Książę brat, żeśmy wbrew woli
narodu, co nas woła tam — u jego boku
stanęli, jako mur, co brata chroni
i dzisiaj, gdy nam Bóg na Wolność dzwoni,
my nie o sobie myślim w takiej chwili,
lecz by tej szczędzić krwi, co tam się leje,
gdyście jej tyle w kaźniach roztrwonili,
krwi naszej spodleni złodzieje.
Zginął Potocki, Blumer, Nowicki generał
a przy Potockim byłem ja, kiedy umierał,
gdy śród poległych trupa wyszukano.
Zginął Trębicki, Siemiątkowski zginął.
Ja, Wielki Książę, jeżelim ocalał,
to nie na to, bym honor mój w podłości kalał,
by mnie pod pręgierz bezwstydu stawiano.
Nie macie prawa pytać, Książę, w co ja wierzę.
Pewna, że mnie z podłością nie wiąże przymierze.


oddaje szpadę

W. KSIĄŻĘ


Zostaw ty to! — I waruj tu, jak pies, u moich nóg;
Cha, cha! — Gdy polskie ozwało się serce,
tak ja pokażę wam, kto wasi zdzierce.
Sumienia obrachunek zrobię. Spłacę dług.
Tam, pod pokojami Belwederu, tam w lochu
człowiek jest, od lat kilku zamkniony.
Tak to perła. — Tak ty nie czujesz się zarumieniony
przede mną?!
Tak ty mówisz, że masz serce i czujesz?!
Ty spojrzyj jemu w twarz —

nawołuje

Hej! Straż!


KURUTA

wbiega

W. KSIĄŻĘ

szepce mu do ucha

KURUTA

staje zdumiały

W. KSIĄŻĘ

przynagla gestem

KURUTA

odchodzi

W. KSIĄŻĘ


Skończył się Wielki Książę —

zrywa z piersi gwiazdę i ordery

depce nogami

Precz, precz — depcę, gardzę.
To nic — to wszystko dał mi Car. — Nie chcę — nie.

nasłuchuje

Słyszycie — tam — ? Ta noc, jak wicher hula — dmie
W noc taką skonał ojciec mój. — —

nagle trwoży się

Ja nie był jego kat!

krzyczy

zasłaniając oczy

to brat — to brat, to brat, to brat, to brat!!


KRASIŃSKI

stoi nieporuszony

w głębi armaty przeciągane przejeżdżają

ku prawej stronie

W. KSIĄŻĘ

idzie ku generałowi Krasińskiemu

chwyta go za guz munduru na piersi

śmieje się

wskazuje w głąb

KRASIŃSKI

patrzy we wskazanym kierunku

W. KSIĄŻĘ


Tak ja tu klejnot mam! — Ja ci pokażę.
Prometeusz[201] wasz polski.

wskazuje

Ot, wiodą go straże.


WALERYAN ŁUKASIŃSKI

ślepy

w łachmanach, w kajdanach na nogach i rękach

wchodzi

prowadzony przez straż

STRAŻ

wiąże Łukasińskiego do armaty

zdejmują mu kajdany z nóg.

Słychać dzwony z Warszawy

W. KSIĄŻĘ

idzie ku głębi

dosiada konia

STRAŻ

oddala się od Łukasińskiego

ŁUKASIŃSKI

poczuł, że straż już się odeń oddaliła.

I poczuł, że chwila wolności nadeszła,
ta chwila, w której go wiodą;
choć skuty w kajdany,
do działa związany,
to jednak ci jego wrogowie,
jak tchórze tej chwili
zadrżeli, zwątpili —
powietrze czuć swobodą.

I poczuł, że bracia
wzlecieli orłowie,
wzlecieli tam w Warszawie;
że dzwony, co biją,
wieść niosą gloryją,
że wstali bohaterowie.

»Wytrwania! Wytrwania,
o dajże im Boże,
niech siły ich się nie zmarnią.
Bądź srogie więzienie
wieczyste me łoże
i żywot jedyną męczarnią.
Niech wloką, niech wloką,
niech w lochy zakują,
niech sępy żreją me ciało,
by ino tym braciom,
co dzwonią w Warszawie,
zwycięstwo się walki dostało.«

I dłonie przed siebie wyciąga i słucha,
wiew każdy powietrza czuje
i twarz mu się mieni,
w zachwycie jest ducha,
spełnione dzieło zgaduje.

Uklęka — łzy cieką,
pierś łkaniem się wstrząsa,
radością płonie oblicze
i szepce, a trudno mu słowa się wleką,
modlitwy łka tajemnicze:

»O pójdziesz ty kiedyś
mój duchu na gody
za kaźń twą, żywota gorycze.
W tych dzwonach z Warszawy
do ciebie to gońce:….«


Witaj — Jutrzenko — swo—bo—dy — — ,
za to—bą — zba—wie—nia — Słoń—ce.


powstaje

KRASIŃSKI

przesłania twarz dłońmi

W. KSIĄŻĘ

rusza z miejsca

Rozpoczyna się pochód.

szerz — dziś popr.: szerokość. [przypis edytorski]

giwera — karabin. [przypis edytorski]

wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

tarcz — dziś popr.: tarcza. [przypis edytorski]

Egida (mit. gr.) — tarcza Ateny. [przypis edytorski]

spisa — włócznia. [przypis edytorski]

Pallas (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. [przypis edytorski]

Hymet — pasmo górskie na płd.-wsch. od Aten. [przypis edytorski]

Ossa — góra w Tesalii, przylegająca do Olimpu. [przypis edytorski]

Pelion — miejsce bitwy, w której Aleksander Wielki pokonał Ilirów w 335 p.n.e.; z uwagi na rytm słowo czytamy tu czterosylabowo (Pe-li-jo-nu). [przypis edytorski]

Maraton — miejsce bitwy stoczonej w roku 490 p.n.e., w której wojska ateńskie pod dowództwem Miltiadesa pokonały armię perską. [przypis edytorski]

Salamina — miejsce bitwy morskiej stoczonej w 480 p.n.e., w której mniejsza liczebnie flota grecka rozgromiła Persów, wykorzystując warunki naturalne (wąską zatokę). [przypis edytorski]

Termopile — miejsce bitwy stoczonej w 480 p.n.e., w której wojska spartańskie pod dowództwem Leonidasa uległy przeważającym siłom perskim. [przypis edytorski]

Achilles — bohater Iliady Homera, syn Peleusa, króla Ftyi, i Tetydy, boginki morskiej. [przypis edytorski]

Hektor — bohater Iliady Homera, syn Priama i Hekaby, króla Troi, brat Parysa i Helena. [przypis edytorski]

Roma — Rzym. [przypis edytorski]

Teutonowie — jedno z plemion niemieckich, przen.: Niemcy. [przypis edytorski]

Witold Kiejstutowicz, zwany Wielkim (ok. 1350–1430) — wielki książę litewski, brat stryjeczny Władysława Jagiełły. W latach 1382–1385 oraz 1390 przejściowo sprzymierzony z Krzyżakami przeciw Jagielle. [przypis edytorski]

Ares (mit. gr.) — bóg wojny i szału bitewnego; jego rzymskim odpowiednikiem jest Mars. [przypis edytorski]

Boży-Bicz — właśc. Atylla (406–453), wódz Hunów, twórca imperium, walczący z Cesarstwem Rzymskim. [przypis edytorski]

Zews — dziś popr. Zeus, najważniejszy z bogów, władca Olimpu, brat Posejdona i Hadesa, syn Kronosa, patronujący zjawiskom na niebie, zwłaszcza piorunom. [przypis edytorski]

Gorgona (mit. gr.) — potwór, którego spojrzenie zmieniało przeciwników w kamień. [przypis edytorski]

przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]

Tartar (mit. gr.) — najciemniejsza i najstraszniejsza część krainy zmarłych. [przypis edytorski]

Ares (mit. gr.) — bóg wojny i szału bitewnego; jego rzymskim odpowiednikiem jest Mars. [przypis edytorski]

Kery (mit. gr.) — boginie zemsty i gwałtownej śmierci, przedstawiane w postaci drapieżnych ptaków. [przypis edytorski]

Nike (mit. gr.) — bogini zwycięstwa (Wyspiański odchodzi nieco od mitologii, mówiąc o wielu Nike, a w dodatku wiążąc niektóre z bitwami przegranymi). [przypis edytorski]

Napoleonidzi — byli żołnierze walczący po stronie Napoleona. [przypis edytorski]

ramiony — dziś popr. forma N.lm: ramionami. [przypis edytorski]

dźwirza (reg.) — drzwi, wrota. [przypis edytorski]

Gorgona (mit. gr.) — potwór, którego spojrzenie zmieniało przeciwników w kamień. [przypis edytorski]

Trojej — dziś popr. forma D.lp: Troi. [przypis edytorski]

Odys — ulubieniec bogów, awanturnik, mężny, a przede wszystkim sprytny wojownik, król Itaki, mąż Penelopy. Bohater Odysei Homera, która opisuje jego dziesięcioletnią podróż powrotną spod Troi. Wyspiański napisał o nim dramat Powrót Odysa. [przypis edytorski]

niżal — dziś popr.: niż. [przypis edytorski]

któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]

Helios (mit. gr.) — bóg i personifikacja słońca. [przypis edytorski]

Cheronea — miejsce bitwy stoczonej 2 sierpnia 338 r. p.n.e., w której wojska Filipa II Macedońskiego zwyciężyły nad siłami ateńsko-tebańskimi, co spowodowało utratę niezależności przez państwa-miasta greckie. [przypis edytorski]

usty — dziś popr. forma N.lm: ustami. [przypis edytorski]

Marsjasz (mit. gr.) — satyr z Frygii, specjalista w grze na aulosie, wyzwał na pojedynek muzyczny Apollina, a po przegranej został obdarty przez niego ze skóry. [przypis edytorski]

Eol (mit. gr.) — władca wiatrów. [przypis edytorski]

mierzwa — słoma stanowiąca podściółkę dla bydła. [przypis edytorski]

kierz (reg.) — krzak. [przypis edytorski]

ląże — dziś popr.: lęgnie. [przypis edytorski]

przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

Maciejowice — miejsce bitwy stoczonej 10 października 1794, w której wojska Tadeusza Kościuszki przegrały z wojskami rosyjskimi, a sam Kościuszko ranny dostał się do niewoli. [przypis edytorski]

gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

kęs — odrobinę, chwilkę. [przypis edytorski]

Wysocki, Piotr (1797–1875) — pułkownik Wojska Polskiego, przywódca sprzysiężenia podchorążych, które doprowadziło do wybuchu Powstania Listopadowego. [przypis edytorski]

giwergwer (daw.) — karabin. [przypis edytorski]

porze — dziś popr.: pruje, przecina. [przypis edytorski]

srom — wstyd. [przypis edytorski]

wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski]

wolej — dziś popr. forma C.lp: woli. [przypis edytorski]

porą — dziś popr.: prują, przecinają. [przypis edytorski]

rabaty — barwne wyłogi wojskowego munduru. [przypis edytorski]

kolet — rodzaj kaftana wojskowego. [przypis edytorski]

grześć — grzebać, kopać. [przypis edytorski]

sieść — dziś popr. forma bezokolicznika: siąść. [przypis edytorski]

wnijdziecie — dziś popr.: wejdziecie. [przypis edytorski]

Wielki Książę — Konstanty Pawłowicz Romanow (1779–1831), wódz naczelny Wojska Polskiego i faktyczny wielkorządca Królestwa Polskiego, za sprawą ślubu z Polką, Joanną Grudzińską, zrzekł się prawa do dziedziczenia tronu rosyjskiego. [przypis edytorski]

Kuruta, Dimitri Dimitriewicz (1770–1838) — zastępca Wlk. Ks. Konstantego na stanowisku dowódcy Wojska Polskiego, Grek z pochodzenia. [przypis edytorski]

Grudzińska, Joanna (1791–1831) — morganatyczna małżonka Wielkiego Księcia Konstantego Pawłowicza Romanowa. [przypis edytorski]

Order Złotego Runa — odznaczenie nadawane przez dunastię Habsburgów, jeden z najważniejszych orderów na świecie. [przypis edytorski]

wsio (ros.) — wszystko. [przypis edytorski]

słuszajus (ros.) — słucham. [przypis edytorski]

kniaź — książę. [przypis edytorski]

Zarudzki, Iwan Martynowicz (zm. 1614) — ataman kozacki, poją za żonę Marynę Mniszchówną, zonę Dymitra Samozwańca, przeciwnik dynastii Romanowów. [przypis edytorski]

gospodyn (z ros.) — pan. [przypis edytorski]

znam (ros.) — wiem. [przypis edytorski]

zadość (daw.) — dosyć. [przypis edytorski]

mudry po rozkazu (ros.) — mądry według rozkazu. [przypis edytorski]

swobodno (ros.) — wolno. [przypis edytorski]

małczaj (ros.) — milcz. [przypis edytorski]

chrest (daw.) — krzyż. [przypis edytorski]

adieu (fr.) — do widzenia. [przypis edytorski]

wsiowładztwo (ros.) — wszechwładza. [przypis edytorski]

małczaj (ros.) — milcz. [przypis edytorski]

wot (ros.) — o, oto. [przypis edytorski]

wsiej (ros.) — cały. [przypis edytorski]

plein pouvoir (fr.) — cała władza. [przypis edytorski]

westalka — kapłanka rzymskiej bogini Westy, zobowiązana do pilnowania świętego ognia i do zachowania dziewictwa w trakcie pełnienia tej funkcji. [przypis edytorski]

bankrot — dziś popr.: bankrut. [przypis edytorski]

padlèc (ros.) — człowiek podły. [przypis edytorski]

Lamartine, Alphonse de (1790–1869) — francuski poeta romantyczny, polityk, zwolennik pacyfizmu. [przypis edytorski]

cale (daw.) — całkiem, tu: wcale. [przypis edytorski]

donia — panna. [przypis edytorski]

czełowièk (ros.) — człowiek. [przypis edytorski]

Boh (ros.) — Bóg. [przypis edytorski]

duràk (ros.) — dureń. [przypis edytorski]

teorban (daw.) — instrument muz. podobny do lutni, lecz grający w niższej tonacji. [przypis edytorski]

Mazepa, Iwan (1639–1709) — hetman Ukrainy Lewobrzeżnej od 1687. [przypis edytorski]

Addio (wł.) — żegnam. [przypis edytorski]

Sancho Pansa — giermek don Kichota, bohatera powieści Cervantesa. [przypis edytorski]

sobaka (ros.) — suka, pies. [przypis edytorski]

ukaz (ros.) — zarządzenie. [przypis edytorski]

wsio (ros.) — wszystko. [przypis edytorski]

miarkować (daw.) — rozumieć, orientować się, wnioskować. [przypis edytorski]

Goszczyński, Seweryn (1801–1876) — polski poeta romantyczny, rewolucjonista, żołnierz Powstania Listopadowego. [przypis edytorski]

cale (daw.) — całkiem, tu: wcale. [przypis edytorski]

Nabielak, Ludwik (1804–1883) — poeta, krytyk literacki i dziennikarz, organizator nieudanego ataku na Pałac Łazienkowski w pierwszym dniu Powstania Listopadowego. [przypis edytorski]

Demeter — bogini zbóż, pól uprawnych i rolnictwa, siostra Zeusa. [przypis edytorski]

Kora a. Persefona (mit. gr.) — córka bogini Demeter, podstępem poślubiona przez Hadesa. [przypis edytorski]

Orkus (mit. rzym.) — bóg władający podziemnym światem zmarłych, odpowiednik gr. Hadesa. [przypis edytorski]

nieodbycie (daw.) — koniecznie. [przypis edytorski]

kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

żenąć (daw.) — gnać. [przypis edytorski]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

przedsię (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

trefić (daw.) — układać w loki. [przypis edytorski]

przepomnieć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

Styg — właśc. Styks, rzeka opływająca podziemna krainę umarłych. [przypis edytorski]

Hymen (mit. gr.) — bóg małżeństwa i zaślubin. [przypis edytorski]

przedsię (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

chudoba — dobytek, zwł. ruchomy; tu: plony. [przypis edytorski]

łęg — podmokła łąka. [przypis edytorski]

ino (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

Hekate (mit. gr.) — sprzyjająca ludziom bogini czarów i rozdroży. [przypis edytorski]

Eumenidy (mit. gr.) — Erynie, uosobienie wyrzutów sumienia i pragnienia zemsty, przedstawiane jako stare kobiety z wężami zamiast włosów. [przypis edytorski]

Tartar (mit. gr.) — najciemniejsza i najstraszniejsza część krainy zmarłych. [przypis edytorski]

obiata — pogańska ofiara ze zwierząt lub płodów rolnych. [przypis edytorski]

Lubowidzki, Mateusz (1787–1874) — wiceprezydent Warszawy, znienawidzony przez mieszkańców jako szef policji. [przypis edytorski]

Ja nie winowat (ros.) — ja niewinny. [przypis edytorski]

Judyta (bibl.) — bohaterka Księgi Judyty, zabójczyni wodza asyryjskiego Holofernesa, uchroniła w ten sposób swoje rodzinne miasto Betulię. [przypis edytorski]

notturno (wł., muz.) — nokturn, nastrojowy utwór muzyczny. [przypis edytorski]

takoj sczezł — tak zginął. [przypis edytorski]

wsio buntowszczyki (ros.) — wszyscy buntownicy. [przypis edytorski]

inexpressible (fr.) — nienadające się do nazwania, tu: bielizna. [przypis edytorski]

Vraiment — c'est une dame. Je deviens Polonais (fr.) — Naprawdę — to jest dama. Staję się Polakiem. [przypis edytorski]

Potocki, Stanisław (1776–1830) — uczestnik Powstania Kościuszkowskiego, w momencie wybuchu Powstania Listopadowego pozostał wierny władzom rosyjskim. [przypis edytorski]

charmant garçon (fr.) — czarujący chłopiec. [przypis edytorski]

Bon soir, mon ami, cher prince (fr.) — dobry wieczór, mój przyjacielu, drogi książę. [przypis edytorski]

Que dit-on etc. (fr.) — Co mówi się o mnie? Warszawa ma się uciszyć. Będzie się mówić o was przed cesarzem! Wydajcie rozkaz! Mój kochany: marsz na Warszawę i zmasakrować wszystkich. [przypis edytorski]

Comment? Tu restes muet? (fr.) — Jak to? Milczysz? [przypis edytorski]

wodewil — komiczne widowisko sceniczne przeplatane piosenkami. [przypis edytorski]

à propos (z fr.) — odnoszący się do tematu, tu: aktualny, na czasie. [przypis edytorski]

Faust — postać literacka, mędrzec który zawarł pakt z diabłem, bohater dramatu Faust J.W. Goethego, do którego fabuły luźno nawiązują wydarzenia z wodewilu. [przypis edytorski]

Mefistofeles — diabeł, postać literacka m. in. z Fausta J.W. Goethego. [przypis edytorski]

czyli — czy z partykuła pytajną -li. [przypis edytorski]

niepewno — dziś popr.: niepewnie. [przypis edytorski]

spiec raka (daw.) — zaczerwienić się. [przypis edytorski]

podżec (daw.) — podpalić. [przypis edytorski]

Forra! Forra! (daw.) — precz! [przypis edytorski]

Pandora (mit. gr.) — pierwsza kobieta, wysłana na ziemię jako kara dla Prometeusza. [przypis edytorski]

rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

feu (fr.) — ogień, tu prawdop.: oświetlenie teatralne. [przypis edytorski]

pisz na Berdyczów (daw. przysł.) — pisz tam, gdzie list i tak nie dojdzie, przen.: nie znajdziesz mnie. [przypis edytorski]

ino (reg.) — tylko. [przypis edytorski]

Je protège la loi, l'effronterie enfin je vous permet de vivre; connaissez la grâce suprème: (fr.) — chronię prawo i bezczelność, a w końcu pozwalam wam żyć. Znajcie najwyższą łaskę: [przypis edytorski]

Point des rêveries (fr.) — żadnych marzeń. [przypis edytorski]

Je protège le viole, l'escroquerie dans des ordres, qui vont se suivre. C'est mon loyale système: — Chronię gwałt i oszustwo w rozkazach, które będą wykonywane. Oto mój lojalny system: [przypis edytorski]

Quand on vous verra fideles, reptiles (fr.) — Kiedy będziecie nam wiernymi, gady. [przypis edytorski]

Vous serez invités à la cour (fr.) — będziecie zaproszeni na dwór. [przypis edytorski]

Vous pourrez marier les dames gentilles, des dames, qui étaient mes amours. Je danserais moi-même fleuri: (fr.) — będziecie mogli poślubiać piękne damy, damy które były moimi kochankami, a ja sam, rozkwitając, będę tańczył. [przypis edytorski]

Polonais, point des rêveries (fr.) — Polacy, żadnych marzeń. [przypis edytorski]

Vive la loi, l'effronterie; c'est Dieu, qui vous donne la raison: »Polonais, point des rêveries«. (fr.) — niech żyje prawo, bezczelność, to właśnie Bóg dał wam rozum: Polacy, żadnych marzeń. [przypis edytorski]

wywieść — wyprowadzić. [przypis edytorski]

Addio amore! (wł.) — do widzenia, kochany. [przypis edytorski]

Lelewel Joachim (1786-1861) — historyk i polityk. [przypis edytorski]

Bronikowski, Ksawery (1796–1852) — publicysta i działacz polityczny. [przypis edytorski]

snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

Pallas (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. [przypis edytorski]

Uliss — Odyseusz, ulubieniec bogów, awanturnik, mężny, a przede wszystkim sprytny wojownik, król Itaki, mąż Penelopy. Bohater Odysei, która opisuje jego dziesięcioletnią podróż powrotną spod Troi, wspomagany przez Atenę. [przypis edytorski]

Hermes (mit. gr.) — syn Zeusa i Mai, bóg dróg, kupców i podróżnych, posłaniec bogów, odpowiedzialny także za odprowadzanie dusz zmarłych. [przypis edytorski]

dopokąd — dopóki. [przypis edytorski]

wymiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]

Kloto (mit. gr.) — jedna z trzech Mojr, przędąca nić ludzkiego żywota. [przypis edytorski]

Czechowski, Leon (1797–1888) — żołnierz, kawaler orderu Virtuti Militari za bitwę pod Olszynką Grochowską. [przypis edytorski]

w domie — dziś popr. forma Msc.lp: w domu. [przypis edytorski]

czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

Nowicki, Józef (1766–1830) — generał Wojska Polskiego, omyłkowo zabity w czasie Nocy Listopadowej. [przypis edytorski]

chrest (daw.) — krzyż. [przypis edytorski]

Lewicki (1761–1841) — generał rosyjski, dowódca Warszawy. [przypis edytorski]

naści (reg.) — masz. [przypis edytorski]

Kery (mit. gr.) — boginie zemsty i gwałtownej śmierci, przedstawiane w postaci drapieżnych ptaków. [przypis edytorski]

zjąć — dziś: zdjąć. [przypis edytorski]

ostrów (daw.) — wyspa. [przypis edytorski]

Czartoryski, Adam Jerzy (1770–1861) — polski polityk, prezes Rządu Narodowego Królestwa Polskiego w 1831, później znacząca postać Wielkiej Emigracji. [przypis edytorski]

obiata — pogańska ofiara ze zwierząt lub płodów rolnych. [przypis edytorski]

ostatni August — Stanisław August Poniatowski (1732–1798), ostatni król Polski. [przypis edytorski]

przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

Cypryda (mit. gr.) — przydomek Afrodyty, bogini miłości, urodzonej z piany morskiej w pobliżu Cypru. [przypis edytorski]

Afrodite (mit. gr.) — Afrodyta, bogini miłości. [przypis edytorski]

Cyprys (mit. gr.) — przydomek Afrodyty, bogini miłości, urodzonej z piany morskiej w pobliżu Cypru. [przypis edytorski]

wrzeciądze — urządzenie do zamykania bramy. [przypis edytorski]

Plutus — właśc. Pluton, rzymski odpowiednik Hadesa, boga podziemnej krainy umarłych. [przypis edytorski]

musić (daw.) — zmuszać. [przypis edytorski]

Boh (ros.) — Bóg. [przypis edytorski]

zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

mołojec — młody żołnierz kozacki, przen.: zuch. [przypis edytorski]

ukaźny (z ros.) — wykonany według rozkazu. [przypis edytorski]

łoza — witka (tu jako narzędzie wykonywania kary chłosty). [przypis edytorski]

właść (daw.) — to, czym się włada. [przypis edytorski]

Hymet — pasmo górskie na płd.-wsch. od Aten. [przypis edytorski]

szerzoga (daw.) — mgła. [przypis edytorski]

zwodzić — tu: prowadzić, sterować. [przypis edytorski]

jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

Acheron (mit. gr.) — rzeka w Hadesie, krainie umarłych. [przypis edytorski]

pożenąć (daw.) — pognać. [przypis edytorski]

Pardon. C'est vrai (fr.) — Przepraszam. To prawda. [przypis edytorski]

Prometeusz (mit gr.) — bohater, który stworzył człowieka, lepiąc go z gliny zmieszanej ze łzami, a następnie, wbrew woli bogów, obawiających się buntu ludzi podobnego do wcześniejszego buntu Tytanów, podarował ludziom ogień. Za karę został przykuty do skał Kaukazu, gdzie sęp wyjadał mu codziennie odrastającą wątrobę. [przypis edytorski]