Juliusz Słowacki

Ksiądz Marek

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3931-1

Ksiądz Marek

Poema dramatyczne w trzech aktach

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

AKT I

Szopa wyporządzona jak na zebranie koła rycerskiego. Wchodzą: Starościc z Barku i Towarzysz pancerny. Słychać z daleka śpiew konfederacki.

TOWARZYSZ

Słyszysz pieśni, oto z pola 

Rycerze nasi wracają. 

STAROŚCIC

Mam taką harfę Eola¹ 

W Anielinkach nad strumykiem; 

Lecz jej struny tak nie grają 

Z szumem liści, ze słowikiem, 

Tęskno, dziko i żałośnie, 

Jak ta pieśń, co w hymny rośnie.  

TOWARZYSZ

Wracają pełni zapału, 

A ksiądz Marek, karmelita², 

Ludziom błogosławi z wału.  

STAROŚCIC

Jak miło, gdy młodość rozkwita! 

Gdy krwią biją wszystkie żyły, 

Rzucić się pod sztandar boży, 

Co w stepach z dawnej mogiły 

Jak tęcza, którą na chmurach 

Słońce gdzieś ojczyste tworzy, 

Błyska i na złotych piórach 

Dusze rycerskie unosi. 

A ta pieśń, co Boga prosi 

O łaskę, politowanie, 

Taka miła — jak pieśń dziecka,  

Rubaszna — jak pieśń szlachecka, 

Święta — jak organów granie, 

A świeża — jako zaranie 

Przyszłych nadziei narodu; 

Tak trzęsie całą mieściną, 

Że bez żadnego powodu, 

Kiedy słucham, łzy mi płyną.  

PIEŚŃ KONFEDERATÓW

za sceną

Nigdy z królami nie będziem w aliansach³, 

Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi, 

Bo u Chrystusa my na ordynansach, 

Słudzy Maryi. 

Więc choć cię spęka świat i zadrży słońce, 

Chociaż się chmury i morza nasrożą, 

Choćby na smokach wojska latające 

Nas nie zatrwożą. 

Bóg naszych ojców i dziś jest nad nami, 

Więc nie dopuści upaść żadnej klęsce. 

Wszak, póki on był z naszymi ojcami, 

Byli zwycięzce⁴! 

Więc nie wpadniemy w żadną wilczą jamę, 

Nie uklękniemy przed mocarzy władzą, 

Wiedząc, że nawet grobowce nas same 

Bogu oddadzą. 

Ze skowronkami wstaliśmy do pracy 

I spać pójdziemy o wieczornej zorzy, 

Ale w grobowcach my jeszcze żołdacy 

I hufiec boży. 

Bo kto zaufał Chrystusowi Panu 

I szedł na święte kraju werbowanie, 

Ten de profundis⁵ z ciemnego kurhanu 

Na trąbę wstanie. 

Bóg jest ucieczką i obroną naszą! 

Póki on z nami, całe piekła pękną! 

Ani ogniste smoki nas ustraszą, 

Ani ulękną. 

Nie złamie nas głód, ni żaden frasunek, 

Ani zhołdują żadne świata hołdy, 

Bo na Chrystusa my poszli werbunek, 

Na jego żołdy. 

STAROŚCIC

Ponieśli dalej sztandary, 

Poszli dalej z bronią w ręku, 

A ta pieśń na fundum wiary, 

Anielskiego pełna jęku, 

Ściąga nam cudy, zjawienia, 

Przelotne niebios humory, 

Gwiazdy z grzywą, meteory, 

Nocne słońca, łby z płomienia, 

Szwadrony w zbrojach nieznanych, 

Po obłokach malowanych 

Idące truchtem i cwałem; 

A jak wczora sam widziałem, 

Będąc na straży w mieścinie, 

Pana, naszego obrońcę, 

Co siedmiomieczowe słońce 

Na serca jasnym rubinie 

Zapaliwszy, stał na chmurach. 

I nie sam świadczę o cudzie, 

Ale wszyscy moi ludzie, 

Wszyscy szyldwasi na murach 

Widzieli ten wizerunek 

Doloris⁶, jak brał kierunek 

Ku wschodowi, świecąc miastu. 

Widać, że nasz okręt tonie, 

Że potrzeba mu balastu, 

Więcej szabel, więcej ducha, 

Więcej serca w naszem łonie, 

Bo ta wielka zawierucha 

Niebios wszystkich nas pochłonie. 

TOWARZYSZ

Ksiądz Marek wczoraj to z ducha 

Wytłómaczył⁷ na ambonie, 

Mówiąc o różnej pokusie. 

Miecze te, powiada, bolu, 

Bolące w Panu Jezusie, 

To są, gorsze od kąkolu⁸, 

Wady na ojczystem⁹ polu, 

Z których boleść ma ojczyzna. 

Pierwszy miecz, co w niej usterka, 

Mówił, jest to francuzczyzna¹⁰, 

A drugi miecz — to szulerka, 

A trzeci — to kieszeń stratna¹¹, 

A czwarty — kobiece rządy; 

Piąty — to sprzedajne sądy, 

A szósty — zawiść prywatna, 

A siódmy — zgniłe sumienie. 

Te wszystkie, mówił, ościenie 

W jednem sercu, co je mieści, 

Zatknięte ręką morderczą, 

Jako błyskawice sterczą; 

Jak słońce srebrne boleści, 

Słonecznik siedmio-mieczowy, 

Co ma w środku serce Boże 

A na rękojeściach głowy 

Do panów naszych podobne. 

I znów o każdym upiorze, 

O każdym mieczu, magnacie, 

Mówił powieści osobne, 

Jak sędzia na majestacie, 

Sądzący zbrodnie czerwone... 

Potem kazał przed ambonę 

Przynieść trumnicę z kościarza¹², 

I sam z ognistą powieką, 

Nogą odrzuciwszy wieko, 

Kiedy się pył ruszył z kości, 

Krzyknął: oto proch cmentarza, 

Który w żywych obecności 

Będzie sądzon, jak wy sami 

Kiedyś, nakryci trumnami, 

Przez lud będziecie sądzeni... 

Oto jest proch z trupa rdzeni! 

Oto jest jedna z piszczeli, 

Co może na karabeli 

Spoczywała do starości. 

Jeśli ty, mówił do kości, 

Z pod¹³ twojej rysiowej delii¹⁴, 

Przy czytaniu ewangelii, 

Szabli dobyłaś na światy, 

Ręko, bądź błogosławiona! 

Lecz jeśli wy, stare gnaty! 

Wy, spróchniałe dziś ramiona! 

Wy, drżące palców kosteczki! 

Dla jakiej prywatnej sprzeczki 

Dobyłyście z pochew miecza, 

Chłopską porąbały chatę! 

Jeśli ty, ręko człowiecza, 

W sygnetach a krwią ociekła, 

Podpisywałaś utratę 

Naszych pogranicznych grodów, 

Jeśliś cały naród wlekła 

Za włosy w trumnę narodów 

I poiłaś go piołunem, 

Ręko hańby, idź do piekła! 

Rzekł i kością jak piorunem 

Uderzył z czarnej ambony 

Pomiędzy lud przerażony, 

W sam środek czerni, szepcącej 

O tej kości latającej, 

O tym poruszonym prochu, 

O tym niespokojnym grobie. 

Aż ksiądz znowu ręce obie 

Zanurzywszy w trumny łonie, 

Czerepem się na ambonie 

I głową trupa oświecił. 

Czerep pacierzom polecił 

I czcił pogrzebową rzeczą: 

To go malował w przyłbicy, 

To w karbunkułach¹⁵ korony, 

To w cierniach, co kość kaleczą; 

Aż ten czerep uśmiechniony¹⁶, 

Wziąwszy prawie twarz człowieczą, 

Co się uśmiecha, nie sroży, 

Jak drugi spowiednik boży 

Zaczął naliczać z ambony... 

STAROŚCIC

A tym czasem¹⁷ obrażony 

Pan marszałek, szlachta cała, 

Tem ruszeniem z grobu ciała, 

Tem urąganiem z magnatów,  

Tą obelgą antenatów, 

Zamyśla porzucić sprawę.  

TOWARZYSZ

Co mówisz?  

STAROŚCIC

Będą ciekawe 

Dzisiejsze panów narady. 

Patrzaj, regimentarz blady 

Z manifestem o głos prosi; 

Ale oczu nie podnosi 

Na czoło marszałka dzielne. 

Wchodzą i zasiadają na ławach: Pan Marszałek Konfederacyi Krasiński, Pan Regimentarz Pułaski, Ksiądz przełożony karmelitów i wielu ze szlachty.

REGIMENTARZ

z manifestem w ręku

W imię Boga nieśmiertelne! 

I w imię Bożego Syna! 

I w imię Bożego Ducha! 

Przed tym światem, co patrzy i słucha, 

Jak się nasza krew tu lać zaczyna 

I wulkanem pomsty z nas wybucha, 

I wulkanem jęków świat przeraża; 

Przed ziemią, co nas spotwarza, 

Że już ojczyzny nie mamy 

I o nią się dobijamy 

Z mieczem w ręku; przed tronami, 

Któreśmy kiedyś zakryli 

Od Turka naszymi szablami; 

I przed dzieciątkiem, co kwili, 

I przed starcem, co grób kopie, 

I przed chłopkiem, który siada 

Jak Ceres na złotym snopie 

I płacze, gdy o nędzy gada; 

Przed magnatem, co krew żłopie, 

Ludu wnętrzności wyjada 

I złoto skrwawione chowa; 

I przed tą, która jest wdowa 

Po mężu za kraj poległym; 

I przed wiekiem już ubiegłym, 

I przed tym, co w czasów prądzie 

Na sąd trupów naszych idzie... 

Wydarci przeszłej ohydzie, 

Stajemy z tem pismem na sądzie; 

Sądem krwi nie przerażeni, 

Ani dumni, ani bladzi 

W środku rzezi i płomieni, 

Przy biciu gwałtownych dzwonów; 

Pany na czele czeladzi, 

Wodze na czele szwadronów, 

Księża tłum prowadząc niemy 

W blasku krzyków i kagańców, 

Dawnych świętych zmartwychwstańców; 

Na sądzie wszyscy stajemy! 

I podnosząc ręce blade 

I wskazując rany święte, 

Tę wszystkich narodów zdradę 

I to morderstwo nie święte, 

Na naszych spełniane ciałach 

Rzucamy w czasu koryto. 

Bogdajby kiedyś odkryto, 

Że na tych przekleństwa skałach 

Zatrzymane ludów wody 

Pierś swoję o nas rozbiją, 

Staną i w kałużach zgniją, 

Nie mogąc wejść na te wschody, 

Któreśmy sypali sami 

Wiekom, kładąc się trupami. 

Bogdajby kiedyś odkryto, 

Że tu, gdzie nas zabijano, 

Ludów patronkę zabito; 

Że tu, gdzie Polski kolano 

Pierwszy raz przed nędzą klękło, 

Nowa jest ludów kalwarya¹⁸; 

A tam, gdzie jej serce pękło, 

Gdzie zapłakała jak Marya¹⁹, 

Jest miejsce lamentowania; 

A tam, gdzie ją kat pogania 

Knutem, cierniami i spiżem, 

A ona padła pod krzyżem, 

W koronie z blasków słonecznych, 

Jest miejsce upadków wiecznych 

I śmierci okropna przystań. 

A tam, gdzie matka rycerzy, 

Choć w grobie, w grób nie uwierzy, 

Jest miejsce wieczne zmartwychwstań, 

Jest duch, co z grobu wyrywa 

I kos żadnych się nie boi. 

Panowie! to miejsce stoi! 

To miejsce — Bar się nazywa! 

Tu my, rycerze bez plamy, 

Z odkrytą przed Bogiem głową, 

Pod chorągwią Jezusową 

Za kraj nasz poumieramy, 

Zatknąwszy wieczne sztandary 

Dla miłości i prawdy i wiary. 

MARSZAŁEK

Szanowny regimentarzu, 

Mówisz tak jak na Golgocie, 

Mówisz tak jak na cmentarzu. 

I tak by się nam w istocie 

Należało dziś zachować: 

Krzyże nosić i całować, 

Samym je zatykać w ziemię, 

Nauczając przyszłe plemię, 

Jak los przeciwny pokona, 

Za prawą rękę i lewą 

Dać się przybijać na drzewo, 

Aby widział nasz morderca, 

Że otworzywszy ramiona, 

Pokazujemy i serca. 

Ale sądzę, mój kolego. 

Że wola Nieśmiertelnego 

Chowa nas na większe czyny. 

Więc z tej ubogiej mieściny, 

Gdzieśmy się teraz zamknęli, 

Nie chciałbym uczynić jeszcze 

Grobu dla obywateli. 

REGIMENTARZ

Panie! przechodzą mię dreszcze! 

Z gwałtownego chłonę żaru!... 

Pierwszy raz ktoś mówi w radzie 

O hańbie... o wyjściu z Baru. 

MARSZAŁEK

dobywając w pół szabli

Hańba! Cóż to mi ty? 

REGIMENTARZ

Panie, 

Niech twoje słowo zostanie 

W gardle, szabla niech się kładzie 

Do snu i niech się nie budzi. 

Dawno ja żyję śród ludzi! 

Z różnymi panami żyłem, 

Obelgi nieraz znosiłem 

Dla ojczyzny i dziś zniosę. 

A jeśli kto mimowolną 

Obaczy na rzęsach rosę 

U obelżonego starca, 

To wszakże i mnie mieć wolno 

Przy białej siwiźnie marca 

I lód, co szkłem w oczach świeci. 

Bo ja mam aż czworo dzieci, 

Aż czworo żywych pod niebem; 

A gdy na mnie hańba spada, 

To, panie, tym jednym chlebem 

Nas pięcioro się najada. 

A czy to łza w oczach stoi 

I błyszczy w źrenicy biednej, 

To pięciorgo się napoi, 

Panie, z tej wielkiej łzy jednej... 

Bo kto na świat się nie gniewa 

Często, chociaż łez nie leje 

W serce — rzeki łez wylewa. 

MARSZAŁEK

Jeślim obraził — boleję.  

REGIMENTARZ

Dosyć. Gadajmy o Barze. 

Więc wola jest rzucić miasto... 

MARSZAŁEK

Dosyć spojrzeć tu na twarze... 

Żaden tu nie jest niewiastą, 

Ani dzieckiem nie jest w duchu;  

Widziano nas przy harmatach. 

Lecz dać się ciągnąć w łańcuchu? 

I przy ruskich kazematach 

W błocie przed Braneckim legać? 

Mnie... co jestem z panów panem, 

Nazywać jego hetmanem? 

I grzeczności z nim przestrzegać? 

Być jego sługą? Gdy mogę, 

Do Turczech dziś pojechawszy, 

Jutro tu powrócić krwawszy, 

Zgnieść tę moskiewską stonogę, 

Stanąć mu butem na głowie, 

Królowi napędzić strachów. 

Cóż? czy nieprawda, panowie, 

Że tak lepiej! z hufcem spachów! 

SZLACHTA

Lepiej!  

MARSZAŁEK

Zgodne głosy słyszę... 

A oto patrzcie dobywa listu tu pisze 

Pan Potocki, nasz podczaszy, 

Że Turek już Moskwę straszy, 

Nad Prutem stanąwszy w sile. 

Cóż mu po naszej mogile? 

SZLACHTA

krzycząc

Do Turków całymi szwadrony! 

Wchodzi Ksiądz Marek.

KSIĄDZ MAREK

Niechaj będzie pochwalony 

Jezus Chrystus... Szatan głuchy 

na stronie

Żadnej nie dał odpowiedzi. 

W tej szopie widać złe duchy 

I zło... co otworu śledzi, 

Aby zerwać naszą zgodę. 

głośno

Gdzie tylko okiem powiodę, 

Zasmucone widzę twarze. 

REGIMENTARZ

Mój księże, źle z nami w Barze, 

Myślimy z miasta uchodzić. 

KSIĄDZ MAREK

A miastem kto ma dowodzić? 

REGIMENTARZ

Na cóż dowództwa w pustoszy? 

MARSZAŁEK

Dosyć tej wojny kokoszej! 

Tej manifestów papierni! 

Byliśmy krajowi wierni 

I wiernie jemu dotrwamy. 

Lecz tu w Barze już nie mamy 

Prochu, jadła ni pieniędzy. 

Gorszy pocałunek nędzy 

Niż pocałunek Judasza; 

Bo często odwagę zdradza 

I wszystkie cnoty rozprasza, 

I w śmierci — hańbę doradza. 

KSIĄDZ MAREK

Marszałku! panie narodu, 

Czyś ty dzisiaj doznał głodu? 

Otruł się na miejskiej wodzie? 

I pomyślał o tem w głodzie, 

Ażeby naród opuścić? 

Pan Bóg ci może odpuścić, 

Jeśli to się w głodzie stało, 

Jeśli twoje biedne ciało 

Zaczęło się trząść na kości. 

Pan Bóg jest pełny litości, 

Jeśliś głodny był... przebaczy. 

Lecz, panie! o ta stodoła 

Tego mi nie wytłómaczy, 

Przez jakiego ty anioła 

Ducha... byłeś ogłodzony? 

Powiedz? czy upiór czerwony, 

Jakie rodowe widziadło 

Odpycha od ciebie jadło? 

Straszy cię? jeść nie pozwala? 

Albo krwią okrzepłą kala 

Ten chleb, który bierzesz w usta? 

Mówisz o nędzy?... Ta pusta 

Stodoła, ta szopa Żyda,  

Panie, pałacem się wyda, 

Jeśli ją który z twych wnuków 

Ujrzy wygnańca oczyma. 

Patrzaj, co tutaj jest bruków 

Z jedwabi... gdzie okiem trącę, 

Dywan na powietrzu trzyma 

Srebrne gwiazdy i miesiące, 

Kwiaty, takie winogrady, 

Że dają oczom pokusy. 

Więc także blade turkusy 

Patrzą niby na obrady 

Z szabel brylantowych czoła, 

Jakoby oczy aniołów. 

Więc ten dom i od kościoła 

Bogatszy... bo dół kościołów 

Często z ludzkich trumien bywa 

A tu morze złota pływa 

Po pas w tej żydowskiej stajni. 

Więc jeżeli wy przedajni? 

Czego nie daj, Boże wielki, 

Kto was kupi? gdzie są fanty? 

Kto znajdzie takie brylanty, 

Coby waszej krwi kropelki 

Były godne? warte były? 

Więc wyznaj, że ani nędza, 

Ani głód jedzący żyły 

Poradził — ale ta jędza, 

Co krew polską dawno chłepce, 

Tchórzostwo do ucha szepce... 

Nie chwytaj za miecz, człowieku! 

Ja ksiądz prosty, powiem tobie, 

Że tu leży Polska w żłobie, 

Lecz Polska nie tego wieku, 

Żywa — nie przez nasze czyny. 

Szanuj sen świętej dzieciny, 

Która, gdy oczy otworzy 

A uczuje boleść ciała, 

Najpierwej będzie płakała, 

Taka ją ciemność zatrwoży 

Z naszych grobów uczyniona,  

I brak matczynego łona 

Tak ją w żłobeczku rozkwili. 

Szanuj!... bo tu, gdzieśmy żyli, 

Śród naszej niby opieki, 

Bogu i ziemi na chwałę, 

Poczęło się dziecko małe, 

Które będzie żyło wieki! 

O! gdybyś wiedział, jak one 

Przed narodami wystrzeli, 

Jaką ogromną koronę 

Włoży — jakie berło chwyci; 

Chociaż wódz obywateli, 

Co są w rodach znakomici, 

Nie śmiałbyś przed tą maleńką 

Ruszyć ni szablą, ni ręką, 

I stałbyś tak u podwoi, 

Jak żebrak przed królem stoi. 

Ja ci nie powiem, kto ona, 

Pozwalam jak szaleńcowi 

Pożyć, a sam też w ramiona 

Nie wezmę piastować żłobu — 

Bom jest już podobny snowi, 

Bliski męczeńskiego grobu. 

Ale, że tu jest to dziecię, 

To wiedzą małe ptaszęta 

Świegocące mu w błękicie, 

Gdzie słoma wichrem podjęta 

Błękit niebios pokazuje... 

Koń to już wojenny czuje, 

W kącie stojący przy sianie; 

Bo kiedy poczucie ducha 

Pójdzie ludziom w urąganie, 

To świat go podlejszy słucha, 

I nieraz harfą się stanie, 

Na którą duch Boży dmucha, 

Aż słońce się ludziom odsłoni... 

Człowieku! niech cię Bóg broni, 

Abyś zwątpił o proroctwie! 

Bo wkrótce! w całem sieroctwie 

Twego nieszczęsnego rodu, 

Gdy odrzucon od narodu 

Krwią się do krzyża przyklei, 

Sercem przylgnie do przyszłej ojczyzny; 

Nie zostanie — prócz nadziei, 

Żadnej po ojcach puścizny; 

Nie zostanie, gdy wyjęczy 

Całą boleść; tylko, panie, 

Oto się chwytać tej tęczy, 

Którą przez wieków otchłanie 

Z proroczych ust teraz ciskam. 

Więc się nie dziw, że tak błyskam 

Jak Mojżesz, duchem natchnięty, 

Żem jest jako ów Jan święty, 

Widzący to... co ja widzę... 

Bo zaprawdę, jestem w lidze 

Z duchami i ze świętymi! 

A chociaż niski na ziemi, 

To duchy okryte zbroją 

Na ramionach moich stoją! 

I kończą się gdzieś w bezkońcach, 

W świecie, gdzie gwiazd zawierucha, 

W gwiazdach, w meteorach, w słońcach, 

Za słońcami — w słońcu ducha. 

MARSZAŁEK

Czegóż chcesz w tej exaltacyi²⁰? 

I co ma ona za związek 

Tu? gdzie pierwszy obowiązek 

Zbawić panów, naszych braci, 

Szlachetnych ludzi ostatki? 

KSIĄDZ MAREK

Panie, zostań, z tej gromadki 

Nie zginie żaden. 

MARSZAŁEK

Kto ręczy? 

KSIĄDZ MAREK

Pan.  

MARSZAŁEK

Co za znak? 

KSIĄDZ MAREK

Zagrzmi działo. 

po chwili milczenia słychać strzał

Czy słyszycie, że zagrzmiało, 

Aż belka w stodołach brzęczy 

Jak echo kościelne nad ludem. 

Wchodzi Artylerzysta polski.

ARTYLERZYSTA

Panie, pękło nam na ćwierci 

Jedno działo, ale cudem 

Puszkarze uszli od śmierci; 

Myślą, że świat cały runął, 

Śledzą, kto ognia podsunął 

I kupią się²¹... a szlachectwo 

Już krzyczy: ogień i zdrada... 

MARSZAŁEK

Czyli²² to boskie świadectwo 

I głos, który z niebios gada? 

Czy zrządzenie przypadkowe? 

O to nie zachodźmy w głowę 

A jeśli takie portenta²³ 

Brać nam za rozkazy z nieba, 

To harmata rozpęknięta 

Mówi... że wyjeżdżać trzeba, 

Unosząc ducha i serce. 

Wstaje.

KSIĄDZ MAREK

Zabierz z sobą te kobierce, 

Własnością są twego rodu. 

MARSZAŁEK

Gdzie ja ogrody zasadzę, 

To ptaszki z mego ogrodu, 

Nawet gdy się wyprowadzę, 

Mają prawo żyć wiszniami: 

Choć tu jedwab jest murawą, 

A hafty złote drzewami; 

Ten, kto ma do gruntu prawo, 

Ma prawo do drzew i kwiatów. 

Wychodzi.

KSIĄDZ MAREK

Więc sprzęt twoich antenatów 

Pójdzie do Żyda rabina, 

Który wynajął stodołę. 

REGIMENTARZ

Upadać Polska zaczyna! 

Zarzucam żupana połę 

Na oczy, by nie widziano, 

Czy z twarzą wstydem rumianą, 

Czy z twarzą łzami zalaną 

Stary Pułaski odchodzi. 

Pole teraz waszej młodzi, 

Niechaj nowe gniazdo lepi; 

Bo oto my wodze starzy 

Jako żebrakowie ślepi, 

Uchodząc z narodu straży, 

Ręką macamy, gdzie wrota, 

Co na wygnanie prowadzą. 

Niech wam duchy boskie radzą! 

Niechaj rośnie patryota²⁴ 

I nowy kościół zakłada... 

Co do mnie... byłaby zdrada, 

Gdybym nie szedł za Podole, 

Gdzie pan marszałek nas wiedzie. 

KSIĄDZ MAREK

Szablę zostawiasz na stole! 

REGIMENTARZ

Kto był na cudzym obiedzie, 

Nie bierze sztućców gościnnych, 

Ale zostawia dla innych 

Zaproszonych na dzień drugi; 

Weźcież miecz pańskiego sługi 

Przeze mnie tu zostawiony 

I czyńcie nim, co potrzeba: 

Na ucztę wołajcie wrony 

I kruki, i pomsty z nieba. 

Wychodzi.

KSIĄDZ MAREK

Szabla mi się nie należy, 

Lecz przez nią Pan Bóg uderzy. 

Przypasuje pałasz.

KSIĄDZ PRZEŁOŻONY KARMELITÓW

Ja także na żadną zgrozę 

Nie wydam pańskich ołtarzy. 

Lecz obnażę z relikwiarzy 

I sakramenta uwiozę, 

Aby splamione nie były. 

KSIĄDZ MAREK

A cóż nam zostawiasz? mogiły? 

Ojcze! ojcze przełożony! 

Gdyby tu jedna owieczka 

Pańska, jeden człek raniony 

Miał zostać w nędznej mieścinie, 

Co podobna do okrętów, 

Na morzu rozpaczy ginie: 

Gdyby ten jeden, o panie! 

Ranny wołał sakramentów? 

Rękę swoję kładł na ranie, 

Głowę zwiędniałą pokłonił 

I tchu duchowego bronił 

Z rozpaczą w zawrotnej głowie, 

Aż Pan Bóg przyjdzie i powie 

Słowo ostatniej pociechy: 

«Przebaczone ci są grzechy! 

Duszo święta, wychodź z ciała» 

Gdyby jeden został taki, 

Najlichszy między żebraki, 

Pańska by przy nim została 

Myśl i miłość pańska przy nim... 

A myż²⁵ co, mój księże, czynim, 

My, co o jutrze nie wiemy, 

A tu grzeszni zostajemy. 

Aby tego jutra dożyć, 

Gotowi żywot położyć, 

Nakryć się prochu mogiłą, 

Ducha oddać w ogniu, w dymie. 

Byle się tylko święciło 

Przenajświętsze Boga imię 

W obliczu świata i szyków, 

Nad trupami szyzmatyków²⁶; 

Byle hostye krwią rumiane 

Wilgotne naszymi łzami 

I w niebo exaltowane²⁷ 

Drżącymi rannych rękami, 

Exaltowane i drżące, 

Póki stanie mocy w kościach, 

Świeciły na wysokościach 

Ludom jak pełne miesiące 

Pośród pożarnych płomieni... 

A gdy na to odważeni 

Zostajemy tu na rzezie, 

Ty myślisz? ojcze wielebny, 

Że nam kto Boga uwiezie? 

Że nam Bóg jest niepotrzebny 

Charłakom jęczącym w nędzy?... 

Więc pan tej jedwabnej przędzy 

Nie chciał zwlekać przez hajduki 

I zostawił złote bruki, 

Po których chodził wspaniale, 

Jak na opuszczonej skale 

Morze swe perły zostawia! 

Więc drugi, którego wsławia 

Nie ród, lecz wielka ofiara, 

Droższa od pereł, rubinów, 

Uczyniona ze krwi synów... 

A przecież? kiedy go wiara 

W moc własnej szabli odbiegła, 

Zostawił ją, aby strzegła 

Rzeczy od człowieka świętszych, 

Kościołów i serc gorętszych 

A osadzonych na Bogu. 

A ty sam z kościoła progu 

Uchodzisz! ksiądz poświęcony! 

I gdybyś twymi ramiony 

Mógł, co Samson z dawnych czasów, 

Wyrwałbyś bramy z zawiasów 

I poniósł z sobą wydarte, 

A potem przedawał ćwieki... 

A gdyby co były warte 

Okna, co patrzały wieki, 

Niby źrenice tęczowe,  

Które anioł w ołtarz wsłupił, 

W skrwawioną Chrystusa głowę, 

Tobyś je, panie, wyłupił, 

A potem nosząc przedawał 

Kawał szkła... za ziemi kawał, 

Łan tęczy, za łan pszenicy... 

Ja wiem, że w twojej winnicy, 

Gdy zbierzesz coć urodziła, 

Nie będzie ptaszyna piła 

Słodkiej rubinowej wody 

Z żadnej sierocej jagody; 

I zaćwierka gdzieś na płotach, 

Mówiąc: jak ci ludzie bozi 

Zapomnieli o sierotach!... 

Lecz ksiądz, co Boga uwozi 

I ucieka z nim za bramy, 

Tego my jeszcze nie znamy 

W Polsce od dawnego wieku! 

A co ty wiesz? ty człowieku! 

Czy Bóg nie chce zostać z nami 

I patrzeć, jak umieramy? 

I karmić sakramentami? 

I dusz naszych wszelkie plamy 

Krwią swoją obmywać drogą? 

A co ty wiesz? czyli trwogą 

Włożon do twoich zanadrzy 

Duch sakramentów nie zadrży? 

I nie zlęknie się tych kości, 

Gdzie żaden już duch nie gości? 

A co wiesz? czy tajemnice 

Po sakramentach zamknięte 

Nie pierzchną, by²⁸ gołębice, 

Nie zlecą się w jedno święte 

Miejsce... gdzie były już miecze, 

A teraz jest pokój boży... 

W to biedne serce człowiecze, 

W moją pierś, co się otworzy 

Pełna radosnej boleści 

I wszystkie! wszystkie pomieści! 

Nie... Boga nie weźmiesz zgoła,  

Boć to nie jest tobie dane... 

Oto idę do kościoła, 

Sakramenta porwę w dłonie 

I pójdę... i sród kul stanę. 

KSIĄDZ PRZEŁOŻONY

Temu księdzu na ambonie 

Tumanić ludem zakażę. 

Wychodzi.

KSIĄDZ MAREK

Idźcie! idźcie... a ja w Barze 

Z ostatkiem ludu zostanę. 

Zbiorę całą moję²⁹ rzeszę, 

Tęcze moje chorągwiane 

Na miejskich wałach rozwieszę 

I odprawię nabożeństwo 

Święte do krwawego krzyża: 

A Pan, co ludy uniża, 

Da mi tryumf... lub męczeństwo 

I swoję³⁰ wolą pokaże. 

Wychodzi z resztą szlachty.

Wchodzi Żyd Rabin.

RABIN

Teraz my tu gospodarze. 

Zamiećmy izbę po panach. 

Nu... jest zysk na tych dywanach. 

Kto zyska, a kto też straci 

Na tej to konfederacyi? 

A Moskal dywany kupi... 

Judyt! Judyt... heyne! heyne! 

Woła do drzwi bocznych.

Wchodzi Judyta.

RABIN

Nu, co ty szejne morejne 

Zapłakana?... szlachcic głupi 

Nagadał się i wychodzi... 

A mnie pan marszałek dobrodziej 

Nie zapomniał! Pan kochany! 

Podarował mi dywany. 

Nu! czemu ty głupia szlochasz? 

JUDYTA

Ojcze, jeśli ty mnie kochasz, 

To porzuć te darowizny. 

Na co nam?... my bez ojczyzny! 

Na co nam takie wystawy? 

RABIN

To dobrze, ale te ławy 

I te makatne pościele 

Ja schowam na twoje wesele, 

Aby ty na nich usiadła. 

JUDYTA

Obwiniesz mnie w prześcieradła, 

Złożysz trupa na drabinie, 

Każesz wynieść, nim zadniało. 

A jak goim³¹ spotka ciało, 

To przeżegna się i minie; 

A jak dziecko, to będzie się bało 

I u matki się rozpłacze 

I pod rańtuchem³² ukryje. 

Nu, a jak kruk, to zakracze, 

Nu, a jak pies, to zawyje, 

A jak księżyc, to pobladnie, 

A jak gwiazda, to upadnie, 

A jak słońce... Nie, my Żydzi, 

Nas nigdy słońce nie widzi 

W prześcieradła obwiniętych. 

Szybko na cmentarz niesionych; 

Bo my na prawach przeklętych 

Pośród ludzi przerażonych 

Naszą modlitwą gorącą, 

Naszą mogiłą stojącą, 

Krwią białych macowych przaśnic 

I blaskiem naszych szabaśnic 

I tajnych komor ciemnością 

I tą żółtą naszą złością, 

Co się w oczach jadem kręci, 

My tu na wieki wyklęci, 

Jak ogromne cherubiny, 

Co w trumnach zamkniętych siedzą. 

Nu, a ci ludzie nie wiedzą, 

Co ja mogę, kiedym sroga, 

Co ja wiem od Pana Boga, 

Jaki ja im garnek z gliny 

Ulepię? co duchem zrobię? 

Jaki duch w mojej osobie? 

Nu, ja wczora na konwalie 

Na mogiłki poszła nasze 

I patrzała na batalie, 

Na działa i na pałasze, 

A w prochu był obłok jazdy, 

A kule jak srebrne gwiazdy, 

A bomby nad nimi w górze 

Jako płomieniste róże, 

A wystrzelone harmaty, 

Jeszcze do góry dymiące, 

Jak z ogniów siarczanych kwiaty, 

A podkowy koniów jak miesiące! 

Nu, ja tak patrząc z mogiłek 

Na te ognie, na tę krew, 

Zmarszczyła na czole brew, 

Wzięła gliny kilka bryłek, 

Wzięła z grobu trochę piasku 

I przeciwko temu blasku 

Rzuciła, że poszli w nic, 

Jak tysiąc zagasłych świéc³³, 

Gdy wiatr przeleci bożnicą. 

Bo ja była błyskawicą! 

Duchem, co krwią pole broczy! 

Śmiercią gaszącą ich oczy! 

Naszej wiary tajemnicą! 

Aniołem na boskich posyłkach 

Który piorunami strzela! 

Zmartwychwstaniem Izraela 

Stojącym już na mogiłkach! 

A przed Bogiem — małą mrówką, 

Przed aniołami — aniołem; 

A śród popiołów — popiołem, 

A przed ludźmi — jak zawsze Żydówką 

Pogardzoną. 

RABIN

Nu, Judyta, 

Ty pierwszy raz jesteś taka? 

Słyszę tam pana Polaka, 

Co się o austerye³⁴ pyta, 

Zakryj się, bo ty w płomieniach 

Za jasna na jego oczy. 

Wchodzi Klemens Kosakowski.

KOSAKOWSKI

do sług za karczmą

Niechaj tu Grzegorz zatoczy 

Mój karaban... a tu w sieniach 

Powiązać moje brytany. 

A tu ćwieki wbić do ściany 

I pozawieszać szturmaki, 

Szable, kindżały, kulbaki. 

A wymieść dom Żyda brodą. 

do Rabina

Żydzie! staję tu gospodą. 

RABIN

A panie, a kto ty taki? 

KOSAKOWSKI

Niech tego Żyda wywiodą 

I zakneblują mu pyski. 

Kto ciekawy, szpiega bliski. 

RABIN

Nu, żartuje pan wielmożny. 

KOSAKOWSKI

Żydzie, ze mną bądź ostrożny, 

Bo u mnie Żyda powiesić, 

To tak jak w pejsy go trzepnąć. 

RABIN

Nu, a czy ty umiesz wskrzesić? 

Ty możesz, człeku, oślepnąć, 

Patrząc na niewinną krew. 

KOSAKOWSKI

Patrz, pierś mam taką jak lew, 

A nozdrza takie jak koń, 

A w żyłach gwałtowną skroń, 

A włos koloru płomieni. 

Biada! kto mię zarumieni,  

Ale temu stokroć biada, 

Przed którym twarz mi się blada 

Stanie, by opłatek boży. 

Lew się ducha we mnie sroży 

I rzuca się, i rwie ludzi, 

Wprzód nim się rozum obudzi. 

do Judyty

Żydówka, ściągnij mi buty. 

Judyta klęka i całuje mu nogi.

Co robisz? 

JUDYTA

Całuję twe nogi. 

KOSAKOWSKI

Co to jest? precz mi z podłogi. 

JUDYTA

na kolanach

Panie! ty wczora z reduty 

Jako Judasz Machabeusz 

Skoczył na moskiewskie działa. 

Ja cię z mogiłek widziała 

Śród panów, choć ty chudeusz 

W szaraczku, a oni w złocie, 

W turkusie i w karmazynie. 

To ty chodził po dolinie 

Na koniu, jak Goljat³⁵ jaki. 

Włos twój był jak ogień w grzmocie! 

Czapka jak srebrzyste ptaki, 

Jak orzeł, co z nieba runie 

I usiądzie na piorunie! 

Nu, a twój koń był czerwony 

I ubrany cały w druty, 

I czterma miesiącami podkuty, 

A w boju taki szalony 

I tak ogniem z pyska strzela, 

Jak smok w pismach Izraela. 

Otóż ja tu Żydowica 

Do nóg ci, panie, upadła 

I twój proch ustami kradła, 

Bo tyś jest z królów narodu; 

Ja z narodu — niewolnica, 

Z Jerychońskiego ogrodu 

Róża, między obce ludy 

Przesadzona i kwitnąca; 

A królewna z rodu Judy... 

Nu! niech mię twa noga trąca! 

W piersi mię podkówką wytnij! 

Niech się moja pierś zbłękitni 

I twego herbu dostanie 

Od twojej czarnej podkówki. 

Ja wiem, że dla mnie Żydówki 

Ty jest król, wielmożny panie! 

Ale ja powiedzieć chciała, 

Czego zamilczeć nie mogła. 

Że ja twej szabli pomogła, 

Kiedy ty leciał na działa... 

RABIN

Nu, Judyt, ty oszalała! 

JUDYTA

wstaje i odsłaniając welon mówi z gniewnym zapałem

Ja Judyt! ja Judyt, Judyta! 

Nu, ja nie straszna nikomu, 

Póki moja twarz zakryta! 

Ale z oczów mego gromu 

Ja cisnę na was zagładę, 

Bo ja duch, co wszystko odmieni. 

Nu, ja kiedyś wezmę i szpadę 

Jasną ze złotych płomieni. 

Wychodzi.

KOSAKOWSKI

Rabinie, czy ta szalona 

To córka twoja czy żona? 

Wcale do niej nie mam wstrętu. 

Czysta, mało ma akcentu. 

RABIN

Panie, to jest moja córka, 

Dziewica. 

KOSAKOWSKI

Cha! cha! cha! Żydzie!... 

RABIN

na stronie

Ten człowiek patrzy na Turka.  

KOSAKOWSKI

Słuchaj mnie, żyłem w bezwstydzie,  

Na kartach i pijatyce, 

Kochałem i Żydowice, 

I szlachcianki, i Cyganki; 

A tak mnie zna Litwy księstwo, 

Że gdyby nie moje męstwo, 

Dawno by mnie już — na drzewie... 

czyni gest duszenia się

A jednak do mnie się czepi... 

Tak w serce Bóg coś zaszczepi, 

O czem często człowiek nie wie; 

A w sercu to boże ziarno 

(Choć się szlachcic oddał biesu) 

Działa jak ziarno magnesu. 

Tak, że się doń ludzie garną 

I kochają... Człowiek taki 

Na coś musi być potrzebny. 

Otóż ja, ów łotr haniebny, 

Ów Kosakowski pyszałek, 

Tak się umiem dać we znaki, 

Mam za sobą tyle gałek 

Sejmikowych³⁶, tyle szabel, 

Furdyng³⁷, rapierów, karabel, 

Ile ich ma sam Radziwiłł. 

A jużem raz świat zadziwił, 

Porwawszy aż sejmik cały, 

Palestrę i trybunały, 

W jednem miasteczku na Żmudzi; 

I z sotkiem³⁸ tych różnych ludzi 

W kontuszach i taratatkach³⁹, 

Ubranych w niedźwiedzie burki, 

Niektórzy w żelaznych siatkach, 

A ci w lisy, ci w marmurki, 

A ci przy szablach w jaszczurze⁴⁰, 

A drudzy niosąc dwururki 

Pozaczepiane na sznurze 

Jako hiszpańskie gitary; 

Cały, mówię, ten tłum szary 

Wiodąc jak stare Żurawie, 

Pokazałem się w Mitawie, 

Gdzie wtenczas Sas, Karol młody,  

Bez wojska i bez pieniędzy, 

Oblężony, prawie w nędzy 

I bez chleba, i bez wody, 

Bo pompy Moskal poimał⁴¹, 

W zamku się książęcym trzymał 

Jak pszczoła w głębi ula, 

Mając na to rozkaz króla, 

Aby dzierżał swoje księstwo; 

Rozkaz! patent na męczeństwo! 

Bo sejm zamiast posłać szyków, 

Posłał mu dwóch senatorów, 

Jakby rzec, dwóch spowiedników, 

Dwóch nietoperzy, upiorów, 

Dwie chorób, dwie dżum⁴² i krupów⁴³, 

Dwóch sejmowych kościotrupów 

Posłał mu sejm... Senatory, 

Dziwny w potrzebie rynsztunek! 

Otóż ja mu na ratunek 

Przyszedłem i umysł chory 

Podparłem... (jak brytan wierny, 

Choć go czasem i nie karmią, 

On przy domie jak odźwierny) 

Tak ja przed moskiewską armią, 

Poleciwszy duszę Bogu, 

Położyłem się na progu 

Warcząc, bo mi tam, mospanie, 

Brakło zębów na kąsanie. 

I tak my Polacy górą 

Lub z Moskalem oko w oko. 

Aż z carską inwestyturą 

Przyjechał Biren z Sybiru. 

Zda się, że go wiedźmy wloką 

Na tron, śród wroniego skwiru, 

Kacią zbryzgały posoką 

I pokazały z pod⁴⁴ chmury 

W płachcie z moskiewskiej purpury 

Przemrożonego do kości. 

Jego oczy pełne złości 

I ognia, jak owe doły 

U bałwana ze śniegoły,  

Przestracha na arendarzy, 

Co jak latarnie cmentarzy 

Przez wydrążone dwie jamy 

Leją płomieniste błamy 

Światła... we mgle gorejące 

Jako cmentarne miesiące... 

Ten trup ciągle nam wybladły 

Groził... te oczy nas jadły... 

Bo nie ma straszniejszej rzeczy, 

O! Żydzie, nad wzrok człowieczy 

Błyszczący w sińcach wygnania, 

Jako w oprawie ze stali: 

Wzrok, który chęć królowania 

Rubinem piekieł zapali... 

Otóż patrz na moje oczy, 

Takie są jak u Birena. 

Odmienionać⁴⁵ wprawdzie scena, 

Tu się rzecz o naród toczy, 

O poklask idzie gromadny, 

Nie zaś o tron samowładny; 

Ale mi to Bóg nadarzył, 

Że magnaterya⁴⁶ ucieka; 

A potrzeba znów człowieka, 

Coby się na wszystko ważył, 

I los, który się wałęsa, 

Ćwiekami przybił do siebie. 

Takim obaczą w potrzebie 

Kosakowskiego Klemensa... 

Bo choć ksiądz o Bogu gada, 

To w szable wierzy gromada; 

Choć tu ksiądz o cudach gęda⁴⁷, 

Od szabli idzie komenda; 

Choć tu w żywot wieczny wierzą, 

Do mnie żywoty należą. 

Ja miasto mam w mojem łonie, 

Ja go ogrzewam... ja bronię, 

Ja na wroga wyprowadzę 

Nawet karczmy, nawet mury; 

A kiedy trzeba? do góry 

Jak wulkanem je wysadzę 

Bez drżenia, bez drgnięcia powiek... 

Teraz wiesz... com jest za człowiek; 

Więc... mój kochany rabinie, 

Oto na ten skrypt książęcy, 

Musisz mi dać sto tysięcy 

Dukatów i milczeć głucho, 

Bo nawet trup twój zaginie, 

Jak namiot przed zawieruchą 

Wichrem Jehowy zmieciony. 

RABIN

przeglądając skrypt

Nu, panie... ja miliony 

Wydam zaraz na skrypt taki... 

Ja nie wiem dla kogo one, 

Ale będą zapłacone 

Tej nocy... mam dwa przetaki 

Złota... sługa niski pana!... 

KOSAKOWSKI

Żydzie, to skrypt na sułtana, 

Na nim ty nie będziesz tracił, 

Choć się jak cytryna wyciśniesz... 

Lecz jeśli mi przed kim piśniesz, 

Żeś mi taki skrypt zapłacił? 

Żydzie!... tak mi pomóż Boże! 

Nic cię z mych rąk nie wykupi. 

RABIN

A ja byłbym, panie, głupi, 

Gdybym gadał, nim otworzę 

Kredyt u wielkiego Turka. 

KOSAKOWSKI

Niechaj ani twoja córka, 

Ani firanki u łóżka, 

Ani pod głową poduszka 

Nie słyszą jednego słowa. 

RABIN

A czy żadna inna głowa 

O tem nie wie? 

KOSAKOWSKI

Żadna inna. 

RABIN

Nu! to moja będzie winna 

Albo pańska, jeśli o tem 

Kto na powietrzu zagada. 

KOSAKOWSKI

Zaraz mi przychodź ze złotem. 

Żyd wychodzi

Jaki mi na serce spada 

Kamień!... Cudzy pieniądz biorę; 

Skrypt na Potockich pisany. 

I w złocie kradzionem piorę 

Brudny honor mój karciany. 

Groszów publicznych grabieżą 

Przeszłe me opłacam długi. 

Zabiłbym, gdyby kto drugi... 

Lecz sam to nazwę... kradzieżą! 

wchodzi Rabin z pieniędzmi i uderza go po ramieniu

Kto to jest? 

RABIN

Nu... rabin, panie, 

Z pieniądzami⁴⁸... nie miej strachu... 

Chodźmy do stancyi⁴⁹ na dachu 

Liczyć... póki w skarbie stanie... 

Wychodzą oba.

Wchodzi Judyta i Jozafat.

JUDYTA

Chłopaku, chrześcianinie⁵⁰, 

Zapal mi proszę latarnie, 

Chodź... i za mną nieś tę skrzynię... 

W miasteczku ciemno i gwarnie. 

Weź szablę i pistolety, 

Weź i kij, co psy odpędza, 

Pójdę do świętego księdza... 

JOZAFAT

Do księdza? 

na stronie

Z tej się kobiety 

Zrobił szatan stujęzyczny. 

JUDYTA

Zapal ten kaganiec śliczny, 

Tę latarnię z pargaminu⁵¹, 

Co jako księżyc z bursztynu 

Po ciemnych ulicach chodzi; 

Księżyc, który na srebrnicy 

Róże malowane rodzi 

I rzuca po błotach ulicy, 

Gdzie ja Żydówka przechodzę, 

Tęczę... za most mojej nodze; 

Kwiaty rzuca na kałuże, 

Abym stąpała na róże... 

JOZAFAT

na stronie

Co ten zły duch przez nią plecie 

O papierowej łojówce! 

Co za język w tej Żydówce!... 

JUDYTA

Nu... pudło trzymaj na grzbiecie. 

Nie gadaj nic, ale prowadź, 

A pomnij by fanał⁵² nie zgasnął. 

Wychodzą.

Wchodzi Kosakowski i Rabin.

KOSAKOWSKI

Żydzie! ktoś tu drzwiami trzasnął, 

Ktoś wyszedł. 

RABIN

Nu... złoto schować 

A nie dbać, czy tu kto chodzi. 

Niech się pan rotmistrz dobrodziej 

Nie boi... Niech pan naczelny 

Taki wojak wielki, dzielny, 

Żydowi także zaufa. 

KOSAKOWSKI

Ćwiekami⁵³ nabita kufa⁵⁴ 

Dla ciebie Żydzie gotowa, 

Dla twoich kości i grzbietu, 

Jeśli ten dom nie dochowa 

Tak jak mogiła — sekretu... 

Pamiętaj... źle z tobą będzie, 

Mój krwawy Dyogenesie⁵⁵, 

Jeśli kto słowo wyniesie 

Za dom... A gdzie twoja córka? 

RABIN

Nie wiem, może jedwab przędzie, 

Może z jedwabnego sznurka 

Zwleka perły kałakuckie...  

Dziewczyna ma serce ludzkie... 

Może gotuje balsamy, 

Szarpie⁵⁶ strzępi dla szpitali, 

Albo się w modlitwie pali 

I płacze jak Rachel u Ramy⁵⁷. 

KOSAKOWSKI

Zawołaj mi ją.  

RABIN

A po co? 

KOSAKOWSKI

Bo ona wyszła za bramy. 

RABIN

Nu... ona nie chodzi nocą.  

KOSAKOWSKI

Łżesz, Żydzie... Oto ci powiem, 

Że kiedyś ty liczył złoto, 

To ja na uliczne błoto 

Spojrzałem w ciemne czeluście; 

I gdzieś pod księżyca nowiem 

Postać, cała w białej chuście, 

Jak słup w bieliznę ubrany, 

Mgłą owinięta pochmurną, 

Za księżycem z porcelany, 

Za powietrzną jakąś urną 

Złotą, świecącą do koła, 

Jak lilija, co kielichem 

Złotym oświeca anioła: 

Postać taka do kościoła 

Szła i spotkała się z mnichem. 

Ten mnich — to ksiądz karmelita, 

A ta postać — to Judyta. 

RABIN

Panie mój... to być nie może. 

Judyt!... Nie ma jej w komorze!... 

Nu, prawda, że poszła... Judyta!... 

Nu ja nie wiem, jasny panie, 

Gdzie moja córka ukryta? 

Pójdę na poszukiwanie. 

wchodzi Jozafat z latarnią

A gdzie ty bywał, mój sługo? 

JOZAFAT

Pannę rabinównę wodził. 

RABIN

A gdzie z twoją panną chodził?  

JOZAFAT

O tem rozpowiadać długo. 

Gdybyś mi był na Wielkanoc 

Dał na kolendę⁵⁸ złotówkę, 

Powiedziałbym, gdzie Żydówkę 

Odprowadziłem dziś na noc. 

RABIN

Jozafacie, ja ciebie odpędzę! 

JOZAFAT

Czytujesz w Talmudu księdze, 

A nie wiesz, gdzie córka chodzi? 

KOSAKOWSKI

otwierając drzwi do szynkarni

Hej! albeńska moja młodzi⁵⁹, 

Proszę tu do mnie z szynkarni. 

wchodzi Bojwił i Litwinów kilkunastu w kurtach szarych, w czapkach przeszytych drutami

Panowie, kto wami dowodzi? 

BOJWIŁ

Ty, jak zawsze djabeł⁶⁰ Klemens, 

Infernem nec Deum tremens⁶¹; 

Na róg przysięgliśmy sarni 

I na buty Radziwiłła. 

KOSAKOWSKI

Otóż wybieram Bojwiła, 

Namiestnikiem go stanowię; 

Jeżeli się tylko dowie, 

Że mię na koniu widziano 

Z tą srebrną szablą nad głową 

I w ręku z tą chustą rumianą: 

Niech mi da rycerskie słowo, 

Zgiąwszy przed Bogiem kolano, 

Że mój karaban⁶² zaprzęże, 

Mój trzos weźmie i manatki 

I wyjedzie za rogatki. 

Nie dbając na warty księże... 

A choćby sto gromów trzasło 

I świat drżał, niech nie uważa, 

A na takie moje hasło 

Powiesi tu arendarza. 

do Rabina

Dobry jesteś i uczynny, 

Więc niechaj ci twarz nie bladnie, 

Bo jeżeliś ty niewinny, 

To ci włos z głowy nie spadnie. 

do Litwinów

Wziąść⁶³ go i strzec. Niech za bramy 

Nie wychodzi. Gdy ujrzycie 

Mój znak, to go powiesicie. 

Przysięgacie? 

LITWINI

Przysięgamy! 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

AKT II

Plac w Barze ubrany jak na Zielone Świątki w brzozy, klony i jarzębiny. Wchodzą: Ksiądz Marek, Judyta i Starościc z Barku.

KSIĄDZ MAREK

do Judyty

Wracaj, Izraelitanko, 

I bądź o ducha spokojną, 

Niedługo będziesz wygnanką. 

Na to się toczy ta wojna, 

Na to ja moję⁶⁴ siwiznę 

Ofiarowałem, kość złożę, 

Aby silne duchy boże 

Miały na ziemi ojczyznę 

I sztandar sercom zatknięty. 

Więc manele, dyamenty⁶⁵, 

Któreś ty Bogu złożyła, 

Przyjmę... A ty, duchom miła, 

Już miłości nauczona, 

Chociaż przez krwawe ramiona 

Chrystusa i boskiej Matki 

Jeszcze nie obcięta z cierni, 

Ale jako polne kwiatki 

W słońca jasnego farbierni 

Umalowana sowicie 

W izraelowej purpurze, 

W polskich bławatków błękicie; 

Jeszcze nie biała lilija 

A już pachnąca jak róże; 

Strzeż serca, co się rozwija, 

I łez wiszących, nad rzęsą, 

Bo mówię ci, przyjdą burze 

I duchem twoim zatrzęsą; 

Z drogi cię może zawrócą 

I trupem pod nogi mi rzucą 

Jak garstką przeklętych kości... 

Idź, córko — i trwaj w miłości! 

Błogosławi klęczącą Judytę, która wstaje i w milczeniu odchodzi.

STAROŚCIC

Panie, Klemens Kosakowski 

Po całem cię mieście szuka. 

KSIĄDZ MAREK

Nad tym człowiekiem gniew boski. 

STAROŚCIC

Księże, lecz to śmiała sztuka! 

Głowa zła, lecz serce złote. 

KSIĄDZ MAREK

Otóż obaczysz, jak zgniotę 

Tę głowę, tę czaszkę całą, 

Aby serce ocalało. 

STAROŚCIC

Jak to? 

KSIĄDZ MAREK

Z miasta go wygonię. 

STAROŚCIC

Lecz on ku miasta obronie 

Potrzebny... wódz tego steku... 

KSIĄDZ MAREK

przerywając

Bóg tylko potrzebny, człowieku. 

STAROŚCIC

On ma partyzantów wielu... 

KSIĄDZ MAREK

Posłuchaj mnie, przyjacielu. 

Zaprawdę, że ludziom łatwo 

Mówić grzeczności wzajemne, 

Rozrzucać słowa przyjemne, 

Obchodzić się z ludźmi jak z dziatwą 

Przynęconą na łakocie, 

Albo dawać cięgi mocne 

Jak palmy przedwielkanocne, 

Umoczone całe w złocie, 

Owite kwiatki złotymi... 

Tak, że wchodzą do kościołów 

Jakby z krainy aniołów 

Inne drzewa, nie z tej ziemi... 

Toteż zwyczaj u nas żyje, 

Że wierzbą z kwietnej niedzieli 

Bijesz własnych przyjacieli, 

Mówiąc, że wierzba je bije 

A tyś nie winien, że boli... 

Raz w rok żart jest pozwolony, 

Uświęcono kłamstwa tony, 

Aby się duch tej swawoli 

Dorwawszy, znalazł spoczynek 

I z pod⁶⁶ niańki się wyłamał, 

Objadł się cukru, rodzynek, 

A potem rok cały nie kłamał 

I z prawdą już nie swawolił. 

Więc jeżeli w prawdę wierzysz, 

A Bóg ci miecza pozwolił, 

Bić kazał, a nie uderzysz, 

Choćby serce własne krając, 

Ale uderzysz igrając 

Jak arlekin, nie jak człowiek; 

Jeżeli prawdy piorunem 

Nie spalisz grzesznika powiek, 

Nie jesteś wtedy piastunem 

Boskiej powagi i chwały. 

STAROŚCIC

Słuchałbym ciebie dzień cały, 

Ojcze Marku. 

KSIĄDZ MAREK

Przed wieczorem 

Z harmat będę miał słuchaczy, 

Bo z całą szlachtą, z nieszporem⁶⁷, 

Wiodąc nawet tłum żebraczy, 

Pójdę na wroga. 

STAROŚCIC

Dziś, panie? 

KSIĄDZ MAREK

Dzisiaj, w dzień Zielonych Świątek⁶⁸. 

STAROŚCIC

A tu w mieście któż zostanie? 

KSIĄDZ MAREK

Ot, ta gromada dzieciątek, 

Która się na piasku bawi, 

Młynki na kałużach stawi 

I cieszy się, że drzewiny 

Ścięte na ulicach więdną. 

Polsko, nie jesteś oszczędną! 

Te klony, te jarzębiny, 

Te brzozy, las cały młody 

Przyniosłaś sobie do miasta; 

Prawdziwie jak ta niewiasta 

Między judzkimi narody, 

Sławna, że flaszeczkę całą 

Bardzo drogich aromatów 

Wylała na Zbawcę światów, 

O której rzekł, że mu ciało 

Uprzedziła na pogrzeb pomazać. 

I któż by jej śmiał zakazać 

Tej rozrzutności?... niewieście, 

Która Zbawcy śmierć przeczuła 

I cały słoik zepsuła, 

I roztłukłszy alabastry, 

Rozlała po całem mieście 

Woń tego balsamowania. 

Więc i dla naszej hałastry 

Ostatniego pomazania 

W tych drzewach pachną oleje!... 

I zaprawdę! nasze dzieje, 

Gdy nas srogi los połamie, 

Pachnąć będą w tym balsamie 

Długo w umarłej krainie; 

Szczególnie małej dziecinie, 

Co się zbudzi i obaczy 

Las cały z kalin czerwienią, 

Stojący przed domu sienią; 

Gdy jej dziadek wytłómaczy⁶⁹ 

I pod cieniem tych drzew powie, 

Że tak czynili ojcowie, 

Którzy już dawno są w grobie, 

To dziecko poczuje w sobie, 

Przejęte smutkiem i strachem, 

Patrząc w smętne oczy dziada, 

Że i tym nawet zapachem 

Ojczyzna do niego gada... 

błogosławiąc plac

Czy słyszysz, jak ten las śpiewa, 

Listeczków tracąc ostatki? 

Błogosławione wy, drzewa! 

Błogosławione wy, dziatki 

Rosnące przy kraju męczeństwie... 

STAROŚCIC

Panie, dzwonią na nieszpory. 

KSIĄDZ MAREK

Idę... a po nabożeństwie, 

Choć starości krok nie spory, 

Wycieczkę Pańską prowadzę, 

Bo mam na to rozkaz boży 

I taką nad ludem władzę, 

Że Kosakowski mi złoży 

Komendę... i stąd wyleci 

Jak czarny szatan nieczysty, 

Bo mi anioł promienisty 

Rozkazał, abym z tych dzieci, 

Które mam, nie stracił żadnego. 

Wychodzi.

STAROŚCIC

Chciałbym gdzie Kosakowskiego 

Ostrzec, że burza go czeka. 

Szkoda byłoby człowieka! 

I strach... ach, strach, gdyby zorze 

I to słońce już czerwone, 

Na morderstwo zapatrzone 

Zachodziło po nieszporze. 

Gdyby smętna twarz księżyca 

Ujrzała pod cerkwi ścianą 

Szarą szlachtę porąbaną 

Za ksiądza⁷⁰ i za szlachcica. 

Gdyby znów nocne pojawy, 

Ten Chrystus strasznej bladości, 

Z dziurami na wylot w kości, 

Ubiczowany i krwawy, 

Jak kometa, co z podróży 

Powraca, pokazał miecze 

We krwi, co z grobów się kurzy 

I po mogilniku ciecze. 

I odleciał z tymi mgłami, 

Zostawiwszy nas trupami. 

GŁOS ZA SCENĄ

Aj! wej! 

STAROŚCIC

Krzyków pełno w mieście. 

Słyszę wrzask i szlochanie niewieście. 

Wpada Judyta z nożem w ręku, za nią Kosakowski i Bojwił.

JUDYTA

do Kosakowskiego

Nu! ja cię nożem przebiję, 

Ja nie twoja nierządnica. 

do Starościca 

Panie! od tego szlachcica 

Ratuj! skoczył mi na szyję 

Jak wąż, jak płomień, z pod ziemi, 

Wyskoczył do mnie w alkierzu. 

Patrz! on cały w prochu, w pierzu, 

Z oczyma zapalonymi 

Jak Edomit⁷¹. 

KOSAKOWSKI

Milcz, szatanko! 

JUDYTA

Patrzaj ty na mnie, człowieku, 

Jestem Izraelitanką. 

Mój Bóg nie wisiał na ćwieku, 

Nie pił octu i piołunów, 

Ale stał na wielkiej górze 

Pośród dwunastu piorunów, 

W czarnej i ognistej chmurze, 

I rozbłyskał się na całe niebiosa. 

Otoż ten Bóg teraz broni 

Każdego mojego włosa, 

A pioruny trzyma w dłoni 

Bóg Izraela i Judy, 

Pioruny nad twoją skronią! 

A jak spojrzy, to się góry pokłonią! 

A jak błyśnie, to ślepota na ludy! 

A jak zagrzmi, to się groby odsłonią! 

A jak ścichnie, świat się cały odmieni, 

A skrę rzuci, to świat będzie z płomieni 

I w słoneczne się ognie roztrzaśnie; 

A brwi zmarszczy na czole, to zgaśnie 

Jako węgiel pod wodą i syknie; 

A gdy rękę podniesie, świat zniknie 

I nie będzie ani mnie, ani ciebie, 

Tylko ciemność i sam Pan Bóg na niebie. 

I któż jesteś ty, gwałtowny goimie? 

I któż jesteś ty, chrześcianinie? 

Że chcesz Bogiem być judzkiej dziewczynie 

Jak ten drugi, co w Jerozolimie, 

Choć poselstwa do Judy nie mając, 

Zaćmił księżyc i słońce, konając. 

Któż ty jesteś? nu, że chodzisz cieniem, 

Jak duch jaki za owczem gdzieś runem? 

I dotykasz się piersi piorunem? 

I z rąk chwytasz za szyję płomieniem? 

Nu, ty zginiesz jak duch w błyskawicy! 

I przy lampie, co stoi przy łożu, 

Łba twojego w żydowskiej miednicy 

Twoi słudzy obaczą przy nożu, 

I przelękną się łóżka i ciała. 

Nu, ja sama, gdy to rzekła, zadrżała, 

A ty nie drżysz? któż ty jesteś, człowieku? 

KOSAKOWSKI

Na twe czoło wykąpane 

W ptasiem gołębicy mleku! 

Na twoje usta różane, 

Których łuk napięty drży! 

Na ten szprejtuch, który skrzy 

Niby złoty jaki kruż, 

W środku pełen białych róż! 

Na twe oczy, z których bije 

Razem żar i noc, i dzień! 

Na twoję łabędzią szyję! 

I na ten błękitny cień 

Twoich rzęsów, który spada 

Aż na rubin twoich lic! 

Na tę głowę, gdzie gromada 

I brylantów, i rubinów 

Pali się jak tysiąc świec, 

Lub nad głową Cherubinów 

Z różnych gwiazd uwity kłąb! 

Na każdy z perełek ząb, 

Co jak skrzydełko gołębie, 

Bieląc czepca aksamity, 

Spuszcza się na skroń błękity! 

Na każdą perłę w tym zębie, 

Co jakoby grochy duże 

Zwinęły się w srebrną różę 

I twoję głowę oblały! 

Na ten, mówię, skarbiec cały 

I klejnotów, i piękności! 

I na królestwo miłości 

Przysięgam. 

JUDYTA

Co? 

KOSAKOWSKI

urągając

Miłość wieczną. 

Bojwile, pod straż bezpieczną 

Wziąść mi tę synogarlicę.  

Bojwił chwyta Judytę i unosi ją do karczmy.

STAROŚCIC

do Kosakowskiego

Puść waćpan tę Żydowicę. 

KOSAKOWSKI

Co? czy chcesz się rąbać o nią? 

STOROŚCIC

Zgoda... 

Dobywają szabli i biją się Starościc pada.

Dostałem śmiertelnie. 

KOSAKOWSKI

Sam się przebiłeś tą bronią. 

STAROŚCIC

Rana pali mię piekielnie. 

Księdza! 

KOSAKOWSKI

Trzymaj że za brodę 

Duszę, aby nie uciekła. 

A ja ci księdza przywiodę. 

Odchodzi.

STAROŚCIC

W tej krwi, co ze mnie wyciekła 

Więdnie moja blada skroń. 

Jezu! Jezu! ty mię broń 

Przed skonaniem od rozpaczy! 

Cóż tam będzie, gdy zobaczy 

Matka moja starościna, 

Że na marach niosą syna 

Przez posępne z lip aleje, 

A z mar syna krew się leje, 

A służący trupa kryją. 

Cóż tam będzie! gdy zawyją 

Moje psy u moich bram? 

Gdy mój stary dziadek sam 

Przyjdzie, klęknie w czarnej sali, 

Oczy wlepi w moje oczy 

I na nogach się zatoczy, 

I na ciało się powali, 

I na piersiach mi zaryczy! 

Jezu! Jezu! 

Wchodzi Kosakowski, wiodąc Księdza Marka w ubiorze mszalnym z monstrancyą — w głębi pokazują się zbrojne tłumy konfederatów ze sztandarami.

KSIĄDZ MAREK

Kto tu krzyczy, 

Kto tu z jękiem woła Pana? 

STAROŚCIC

Moje serce, moja rana 

Bolesne usta otwiera, 

Jęcząc w śmierci i w tęsknocie. 

KSIĄDZ MAREK

Kto ufa, ten nie umiera. 

STAROŚCIC

Mówisz o wiecznym żywocie! 

Zamyka oczy i kona.

KSIĄDZ MAREK

Zaprawdę, kto nie doczeka 

Na jasny męczeństwa wieniec, 

A krew rzuca jak szaleniec 

Pod miecz drugiego człowieka 

I drogie utraca ciało; 

Gdy tej krwi biednej tak mało 

Tutaj na obronę bożą, 

Wart, że go w trumnie położą 

Ludzie, przy bladym świeczniku; 

I zapomną o nim na ziemi 

Jak o zdrajcy, niewdzięczniku, 

Niewartym nawet powszedniej 

Modlitwy, jednego krzyża, 

Niewartym nawet łzy jednej! 

Lecz Chrystus, co się przybliża 

Do twych ust pełnych rozpaczy, 

Które go wołały z jękiem, 

Człeku, niechaj ci przebaczy. 

I niech twój grobowiec młody 

Ukraińskich kwiatów wdziękiem 

Okwitnie. O Boże! Boże! 

Jakie to matkom zawody! 

Jakie dla ich serca noże! 

Jakie za miłość wypłaty, 

Takie wczesne dziatek straty! 

Takie śmierci z marnych sprzeczek 

Wynikłe, zgony gwałtowne, 

A zaś równie nieodzowne 

Jak tamte, co są dla Boga. 

O! jak te garstki kosteczek, 

Które śmierć odnosi sroga, 

Drogie im w dzieciństwie były! 

Ile mleka, łez wypiły! 

Ile za nimi pacierzy 

Pobiegło w złote niebiosa! 

zamyka mu oczy

Umarł.... Trup przed wami leży. 

Młodzieniec złotego włosa 

Wczoraj jeszcze kwiat młodzieży! 

Oto zszedł ze świata tego 

Syn Jaśnie Oświeconego, 

Dziedzic Barku i Ladawy, 

Na wejściu w związki książęce. — 

Weźcie ten pierścionek krwawy 

I oddajcie go panience. 

A nad trupem, co tu leży, 

Zaśpiewajcie Anioł Pański. 

pokazuje na Kosakowskiego

A to służalec szatański, 

Człowiek mordu i grabieży, 

Gwałtownik i pijanica, 

Pusty jak djabła kaplica, 

Krzykun jak wojna kokosza. 

Złodziej publicznego grosza, 

Obdzierca domów, kapituł, 

Chodząca jakaś szkarada: 

Do którego nie przypada 

Żaden dawny polski tytuł. 

Starosta? Lecz on na głowie 

Nie ma zasług, ani lat! 

Podskarbi? sam niechaj powie. 

Niechaj publicznie obwieści, 

Ile grosza wczoraj skradł; 

Cześnik? ale on bez cześci! 

Miecznik? ale on jest kat! 

Nawet nie człowiek! bo oto 

Leży jego jeden brat, 

Z którego krew szczerozłotą 

Tak czystą, młodą, rumianą, 

Ojczyźnie ofiarowaną 

Ten człowiek wytoczył z serca. 

Więc nie człowiek, lecz morderca 

Stoi pod nami i zgrzyta. 

Otóż mówię w imię boże, 

Że odtąd jako banita 

Pójdzie na świata bezdroże, 

Jako szatanowie czarni, 

Pędząc gdzieś pod błyskawice, 

Do mglistej w deszczu latarni, 

Przez krwią zbryzgane ulice, 

Śród zgiełku i tarabanów; 

Z odwagą w sercu umarłą 

Bez sądu położyć gardło. 

Proszę więc wielmożnych panów, 

Abyście go od tej chwili 

Jako zdrajcę opuścili, 

Jak Moskala się wyrzekli, 

Jak od choroby uciekli, 

Zamknęli sąd jak nad ściętym, 

Jak dla węża łez nie mieli, 

Jak o zmarłym zapomnieli; 

A myśląc jak o wyklętym, 

Żegnali się i truchleli. 

A ty, na twój koń czerwony 

Siadaj... bo drżysz jak niewiasta. 

A jeśli dla swej obrony 

Nie masz wyrzec nic? precz z miasta! 

SZLACHTA

wyprowadzając Kosakowskiego

Oczy jego obłąkane 

Milczy i z ust toczy pianę. 

KSIĄDZ MAREK

Posadźcie go na rumaka, 

Dajcie w rękę szablę gołą 

I połóżcie ją na czoło 

Jak miesiąca w półpromieniach. 

Śniła mi się postać taka 

W przenajświętszych objawieniach. 

Żem ją Duchem bożym cisnął, 

I gnał w ciemność krzyża znakiem. 

A za nim i za rumakiem 

Cztery razy piorun błysnął. 

Królowo świętych! proroków! 

Najświętsza panno Maryo! 

Każ, niech mi pioruny biją, 

Proszę o salwę obłoków 

I grzmoty: Salve Regina⁷²! 

SZLACHTA

Niebo się łyskać zaczyna, 

Koń rycerza na kieł bierze. 

KSIĄDZ MAREK

Gwałty, morderstwa, grabieże 

Precz z Polski! 

SZLACHTA

Grzmot już tu bije... 

KSIĄDZ MAREK

Wszemu duchowi, co żyje, 

I tym, którzy przyjdą nowi, 

Czyści, stać przy bożem prawie, 

Tym kielichem błogosławię. 

błogosławi chmury śród ognistych trzaskawic 

Chwała Ojcu i Synowi 

I Duchowi świętemu, chwała! 

SZLACHTA

Niebo od piorunów pęka, 

Z wałów biją wszystkie działa. 

Kto żyw niech przed Bogiem klęka! 

Pan zwycięża! Narody giną! 

KSIĄDZ MAREK

śród najmocniejszych piorunów

Gloria in excelsis Domino⁷³! 

SZLACHTA

na klęczkach

Pioruny trzęsą biegunem! 

Panie! proch z nas i ofiara, 

Lituj się naszego jęku! 

KSIĄDZ MAREK

Wstańcie! teraz wasza wiara 

Zapalona jest piorunem, 

A ja ten piorun mam w ręku. 

Chwyta sztandar i wychodzi na czele szwadronów.

SZLACHTA

Idźmy, prowadzi na wały... 

Dzień to zwycięstwa i chwały! 

Dalej z działkiem za rajtaryą⁷⁴! 

CECHOWY

Naprzód sztandar z Panną Maryą, 

Naszą świętą z Poczajowa... 

Słyszycie? to Suwarowa 

Baterya gra posępnym basem, 

Kantyczce naszej do wiersza. 

Odezwała się najpierwsza 

Pod hawryszowieckim lasem... 

GŁOS Z POZA SCENY

Cud! cud! 

CECHOWY

Co tam? 

GŁOS Z POZA SCENY

Jedna ruska 

Baterya z ziemi porwana. 

A na płomieniach wulkana 

Zjawienie!... I wał konnicy, 

Której koń we krwi się pluska, 

W samo morze z błyskawicy 

Jak wał żelazny się wali... 

CECHOWY

Wszelki duch Chrystusa chwali! 

Bez harmat my, bez oręża, 

Lecz Pan Bóg za nas zwycięża! 

Wychodzi z sztandarem i z resztą ludu. 

Scena oświecona posępnie błyskawicami, pusta, przez cały ciąg słychać odgłosy dalekiej walki. Kosakowski wlatuje, waląc się z konia, z drugiej strony z poza⁷⁵ karczmy wychodzi Bojwił.

KOSAKOWSKI

Zwierzgnął mię rumak przelękły, 

Popręgi u siodła pękły. 

Wyleciałem stąd jak śpiąc, 

Obelżony, duchem złaman. 

Gdzie ten ksiądz? Gdzie ten czart ksiądz? 

Każę ćwiczyć po ulicach, 

Będzie bity tak jak Aman⁷⁶. 

BOJWIŁ

Ktoś tutaj przy błyskawicach 

W ognistej ulewy skrach 

Stoi jak upiorny strach, 

Co to jest? to rotmistrz nasz? 

KOSAKOWSKI

Obelgami zlał mi skronie, 

Piorunami dał mi w twarz, 

Przed nim siedział duch mój w łonie, 

Jako robak w trupie siedzi, 

Bo głos księdza jak dzwon z miedzi, 

W który kula uderzyła, 

A twarz jako słońce była, 

A w źrenicach mocy sto. 

Czy jest tam kto? czy jest tam kto?  

Stuka do karczmy.

BOJWIŁ

W tej karczmie nie ma nikogo, 

Tylko żydowska dziewczyna 

A na belce — trup rabina. 

KOSAKOWSKI

Otwórz! otwórz! 

BOJWIŁ

Jakąś trwogą 

Wskroś przejęty, nie śmiem, panie, 

Trup ci przed oczyma stanie, 

Trup rabina się pokaże. 

KOSAKOWSKI

Otwórz! otwórz! ja ci każę! 

Niech widokiem tym ohydzę 

Moje oczy... 

BOJWIŁ

W oczach ćmi się 

Od błyskawic... drzwi nie widzę. 

KOSAKOWSKI

Oczy moje jasne, rysie, 

W oczy tego Żyda wszczepię, 

Na bladościach je oślepię 

I na strachu zahartuję. 

Tysiąc trupów mi się snuje 

Przed oczyma, widma same! 

I ja widmo... Otwórz bramę! 

Choćby ją sam szatan kuł 

I przed piekłem ją postawił, 

Szablą ją rozetnę w pół. 

Bije we drzwi szablą — i brama się odmyka, ze środka rozepchnięta... w bramie pokazuje się Judyta w worku szarym ubrana, z bosymi nogami.

Jakiż mi się szatan zjawił? 

JUDYTA

Nu!... Czemu bramę rozbito, 

Gdzie ja odprawiam bosiny 

Po ojcu? 

KOSAKOWSKI

To ja, Judyto. 

JUDYTA

Ach... czemu ty taki siny 

Jak zabójca? oczy w słup? 

KOSAKOWSKI

Daj wody, pragnę jak pies. 

JUDYTA

Nu... ja ci dam moich łez, 

Nie chodź tu, bo w karczmie trup. 

A ja sama siedzę boso 

Na popiele w szarym worze. 

Póki trupa nie wyniosą, 

Żaden goim wejść nie może, 

Gdzie Żydówka na bosinach, 

A przed nią trup na drabinach 

W śmiertelnej leży koszuli. 

KOSAKOWSKI

Judyto... 

JUDYTA

Nu... co? 

KOSAKOWSKI

Chcę wody. 

JUDYTA

Nu... czy ty żebrak na kuli? 

Ty możesz robić — ty młody; 

Młode jeszcze twoje lata, 

Możesz być hyclem u kata. 

KOSAKOWSKI

dobywając szabli

Jezu! 

JUDYTA

Ha... ty przy orężu? 

KOSAKOWSKI

Kobieto! szatański wężu! 

Co świszczesz urągowiskiem 

A nie drżysz przed szabli błyskiem, 

Spokojna i blada jak kreda. 

Wiedz, że z mojego rozkazu 

Powieszono tego Żyda, 

Bo mię zdradził... 

JUDYTA

przez ciąg jej mowy słychać ciągle odgłos dalekiej walki

Nu, do razu 

Ja to zgadła i wiedziała, 

Że się to przed Bogiem wyda. 

Ty okradł i zabił Żyda, 

I z jego martwego ciała 

Zostawił posag Żydówce; 

A sam poprowadził hufce, 

Jak wiatr, co się w polu miota, 

Jako Polak patryota, 

Jako rycerz krwią czerwony, 

Jak pan wielki oświecony, 

Jak twej ojczyzny dobrodziej; 

Choć ty zabójca i złodziej 

Brzęczysz od mojego złota; 

A ja przez ciebie sierota, 

Przy okradzionym kantorku 

Siedzę w popiele, na worku, 

A przede mną z trupem drabina. 

Nu, czy ty wiesz? jak rabina 

Trup po śmierci straszny, srogi? 

Jak do wschodu leży głowa? 

A z drabiny sterczą nogi? 

Czy ty wiesz, co się nazywa 

U chłopów noc rabinowa? 

Co dęby w puszczach porywa, 

Domy znosi jak namioty 

I całą noc sypie grzmoty 

Głośne jak Jehowy słowa: 

A dlaczego rabinowa? 

Nu?... a czemu piorun głuchy 

Taki jasny? a świat drżący? 

Bo to są rabinów duchy, 

Nu... i trup się ten modlący, 

Co siedzi wtenczas w bożnicach 

Przy wichrze i błyskawicach, 

Pod czarnym kahałów dachem, 

I z pacierzem i z rejwachem, 

I z płaczem aż do niebiosów, 

I z jękiem, i z rwaniem włosów, 

I z żałobliwymi słowy, 

Modlący się do Jehowy, 

Aby zdjął już z Izraela 

Przekleństwo... A gdy Jehowa 

Piorunami wtenczas strzela 

I sprawuje taki zamęt; 

To widać, że płacz i lament 

Panu Bogu się podoba. 

Że biednych Żydków żałoba 

Pioruny jego zapala. 

słucha grzmotu dział

Nu, tam teraz u Moskala 

Wielki strach Chrystusa Pana: 

Ksiądz wziął krzyże, zdjął ornaty, 

Duchem rozrywa harmaty 

I w białym świeci habicie 

I krwi ma aż po kolana; 

A ja tu, żydowskie dziecię, 

Sierota w waszej krainie, 

Siedzę przy trupiej drabinie, 

Przy wietrze, co wieje od trupa, 

A pode mną popiołów kupa, 

A na mnie wór podły szary; 

A ja podobna do mary 

Z twarzą bielszą od miesiąca, 

Z zabójcą rozmawiająca, 

Z szczęścia jak kwiat oberwana, 

W żałości jak obłąkana, 

O zabójstwie jakby śniąca, 

A we śnie łzami zalana, 

A w strachu jak wiedźma blada, 

A zemstą w niebo porwana, 

A w przekleństwach jak piorun, co spada! 

w najwyższej exaltacyi, przy odgłosie dział

Nu, więc teraz ja się zrywam 

I o ściany tłukę głową. 

Ja przekleństwem się nazywam 

I nazywam się zagubą, 

Krwią i burzą rabinową, 

Wichrem, deszczem, nocą grubą, 

Duchem, gwiazdą, trumną, trwogą! 

Bo w tem sercu są wichrzyce, 

Co was i rozerwać mogą! 

Nu, bo w puchu błyskawice, 

Co świat cały mogą spalić! 

Bo oto ja tchnęła na pole 

I chorągwie zaczęły się walić, 

I wasz duch leży na dole 

Podobny wężowej chmurze; 

A ja tu stoję na górze 

I podnoszę zemsty ramię, 

I nogami go depcę i łamię, 

I odpędzam precz z pola do miasta! 

strzały harmatnie ustają nagle

Abyś wiedział, że judzka niewiasta, 

Będąc w usprawiedliwieniu 

Przed Bogiem swego zakonu 

Zemstą ojcowskiego zgonu, 

Jest jak noc, cała w płomieniu, 

Jest jak burza, cała w mocy, 

Jest jak siła, cała w ciszy, 

Jest jak głaz w Dawida procy, 

Jest jak płacz, który Bóg słyszy, 

Jest jak grad, co bije w twarze, 

Jest jak strach, co serca napełnia, 

Jest jak miecz, którym Bóg karze, 

Jest jak sąd, który Bóg spełnia. 

Ten sąd macie chrześciany, 

Ja go na was trzęsę z rąk! 

W największej furyi trzęsie ręce nad głową i rzuca garściami przekleństwa na pole.

KOSAKOWSKI

Żydówko, ja twoich mąk 

Nie winien... bo obłąkany, 

W zupełnej nieprzytomności 

Dałem znak chustą czerwoną 

I mój rozkaz wypełniono, 

Wypełniono bez litości. 

A jam tu powracał po to, 

Bym Żydowi oddał złoto, 

A porwał córkę żydowską. 

JUDYTA

Kogo, powiadasz, goimie? 

KOSAKOWSKI

Przysięgam na Matkę Boską, 

Ciebie samę. 

JUDYTA

Powiedz imię? 

KOSAKOWSKI

Judytę. 

JUDYTA

O! wielki Boże! 

Kiedy wczora ja w komorze 

Całowała twoje nogi 

A ty jak pan wielki szumiał, 

Ty ust moich nie zrozumiał! 

Ty mię nogą pchał z podłogi, 

Jak człek, co gałganem miota! 

A dziś, czy ja tobie droższa 

Przez to, że dziś ja sierota? 

I od Żydów najuboższa, 

I od kobiet niegodziwsza, 

I od wszystkich węży mściwsza; 

Śmiertelniejsza od żelaza! 

Że ja?... Nu, ja... jak zaraza 

Dmuchnęła i wiatr popsuła?! 

Nu, ja... prawda, co mówicie, 

Igiełkami dzieci kłuła 

I wieszała na suficie 

I robiła ze krwią ciasto. 

Nu, a teraz wasze miasto, 

Chociaż wiem, że sama zginę, 

Tak zakłułam jak dziecinę, 

Aż krwią skapie purpurowe. 

Jeśli ty kat, to nie czekaj, 

Lecz mi szablą zetnij głowę, 

Rzuć za siebie i uciekaj 

Pełny trwogi i popłochu, 

Bo tam w karczmie, patrzaj! z lochu 

Widma, co zagaszą słońce! 

KOSAKOWSKI

Wielki Boże! w karczmie Dońce! 

I piechotny bagnet świta! 

Ty zdrajczyni! 

JUDYTA

Ja, Judyta! 

Wchodzi do karczmy.

KOSAKOWSKI

Bojwile! miasteczko wzięte! 

Czyńmy to, co jeszcze można. 

A ty, coś wydała święte 

Kościoły, furyo bezbożna! 

Przysięgam ci, że powrócę, 

Za włosy ciebie pochwycę 

I w żar płomienisty rzucę, 

I spalę jak czarownicę, 

I strzaskasz się jak suchy pień... 

Gdzie mój koń?... to sądny dzień! 

Bojwił i Kosakowski wychodzą.

Z karczmy wychodzi Kreczetnikow, jenerał moskiewski, Suwarow oficer, Adjutant i moskiewskie wojsko.

KRECZETNIKOW

Tak się przez Żydów każde miasto bierze. 

Suwarow, weźmij z sobą sotko ludzi 

I od klasztoru postaw tak żołnierze, 

Aby schwytali księdza cudotwórcę. 

Ten mózg, co twoje dziś rękawy brudzi, 

Krew, koralowej podobna paciórce, 

Którać na czole błyszcy, bestyo dzika! 

Zrobiły z ciebie dzisiaj pułkownika. 

SUWAROW

Sława Rosyanom⁷⁷! 

Odchodzi.

KRECZETNIKOW

Gdzie jest pan Branecki? 

ADJUTANT

Gada z karczmarką. 

Wychodzi.

Wchodzi Branecki, prowadząc za rękę Judytę już ubraną jak poprzednio, w pięknym Żydowicy stroju.

BRANECKI

Na honor szlachecki! 

Nigdy piękniejszej nie widziałem jędzy. 

Dałem jej kiesę pieniędzy, 

Rzuciła na ziemię złoto, 

Zdjęła worek, z bladej twarzy 

Obtarła popiołów błoto 

I stoi cała w klejnotach 

Jak paw, kiedy rozwachlarzy 

Ogony. 

JUDYTA

Nu, wy w namiotach 

Mieli od mojego sługi 

Pokazany ten loch długi, 

Idący tu do piwnicy. 

Teraz wy, jak na gościnie 

U rabina Żydowicy, 

Szanujcie ludzkie żywoty, 

Niech tu żadna krew nie płynie, 

Niech tu nie grzmią żadne grzmoty, 

Bo... 

BRANECKI

Bo i cóż? 

JUDYTA

Bo ja proszę. 

BRANECKI

Na twoję instancyę wnoszę 

Tę prośbę do jenerała, 

Aby wiatrem nabił działa 

I kul nie dawał harmatom; 

A manifestami z lawet 

Walił w tył konfederatom, 

Oddawszy im to wet za wet, 

Co nam niosła ich wymowa, 

Za wiatr — wiatr, za słowa — słowa. 

JUDYTA

Nu, kto ty, co im urągasz? 

Czy ty pies, że ludzkie kości 

Na polu zębami ciągasz? 

I nad trupem jesteś w złości? 

BRANECKI

Co, najpiękniejsza z karczmarek?... 

Wziąść⁷⁸ ją, ręce związać sznurem... 

Niech czeka. 

Moskale wiążą Judyty ręce w tył i krępują powrozami. Adjutant wchodzi, prowadząc Księdza Marka pod strażą.

ADJUTANT

Oto ksiądz Marek! 

Pod samym klasztornym murem 

Z szablą w ręku wzięty w plen. 

BRANECKI

Co? ksiądz Marek? oszust ten?... 

Czy to ty jesteś, mój klecho? 

KSIĄDZ MAREK

Ja sam. 

BRANECKI

Bądźże nam pociechą 

I grzesznych orędownikiem. 

Księże, tęgim jesteś ćwikiem, 

Oszukiwałeś rok cały 

Wszystkich nabożnych i głupich; 

Biłeś się jak jenerały 

I chciałeś sobie z głów trupich 

Wybudować kazalnicę, 

Skąd byś mógł do króla gadać... 

Czas ci na osiołka siadać, 

Przejechać się przez stolicę, 

Gdzie już nie podolskie mózgi 

I szlachecka cię głupota 

Przyjmą, ale kat i rózgi; 

Bo ta twoja tu robota, 

Te bunty i te powstania 

Warte tylko wysmagania. 

KSIĄDZ MAREK

Czegokolwiek one warte, 

Pokornie proszę Waćpana, 

Abyś me piersi rozdarte 

Lekarzom opatrzyć kazał. 

BRANECKI

A gdzież ty tak habit zmazał? 

A gdzież wzięta owa rana? 

KSIĄDZ MAREK

Na polu, z ręki Moskala. 

BRANECKI

Jak to? więc Pan Bóg pozwala, 

Że i święci noszą blizny? 

KSIĄDZ MAREK

Tak, mospanie, dla ojczyzny 

Pozwala Pan Bóg i świętym... 

BRANECKI

A rózgami być ociętym? 

KSIĄDZ MAREK

I to zniosę. 

BRANECKI

Kreczetnikow, 

Daj mi, proszę, dwóch burłaków 

Z sekty twoich biczowników, 

Bo w całym hufie Polaków 

Nie ma ludzi... a ten klecha 

Zna się na bicia dobroci. 

Patrz, jak się na to uśmiecha, 

Że Moskal mu kość wymłóci... 

Hej! bić go tak, aż krwią się spluszcze. 

Stają żołnierze przy księdzu.

KSIĄDZ MAREK

pokazując przed sobą palcem na ziemię, do Judyty

Upadnij tu na kolana, 

Córko, niechaj ci odpuszczę. 

Idę do mojego Pana. 

JUDYTA

rzuca się na kolana, szlochając

Przeklnij! przeklnij!... 

KSIĄDZ MAREK

Ja, Judyto? 

Oto naród mój zabito! 

Oto, patrzaj! tam w oddali 

Płomień... Dom się boży pali 

Nad ognistej krwi strumieniem 

I niebo kole płomieniem, 

Jak miecz archanioła kręty, 

Już na brusie⁷⁹ pociągnięty, 

Ostrzem postawiony w górę, 

Miecz gotów karać naturę! 

Ludzi, że są przeciw cnocie, 

Braci, że rwą serca bliźnie, 

Polaków, że przeciw ojczyźnie, 

Niewinnych, że są w ciemnocie, 

Winnych, że w jasności ślepi. 

Oto miecz z płomieni różnych, 

Co wkrótce niebo rozszczepi, 

Potem się na domach próżnych 

Powali, świszcząc jak żmije, 

I powali, i nakryje 

Gwałty, płacz, mordy rumiane 

I to miasto wyrzynane 

Jak anioł ognia pochłonie. 

I podobny jest koronie 

Z hyacyntu, z chryzolitu, 

Śród gwiazd białych i błękitu 

Przez duchy boskie trzymaną; 

Aż naród zegnie kolano, 

O Bogu pomyśli w burzy 

I na to ogniste wiano 

Męczeństwem ducha zasłuży. 

I jest jeszcze jako kręta 

Burza, co płomieni ręką 

Porwała tam sakramenta. 

Krzyże, hostye z pańską męką, 

Obrazy przeświętych wzorów, 

I grobowce fundatorów, 

I podłogi, które rosi 

Ludu łza, nawet kamienie; 

Zawinęła je w płomienie 

I Panu Bogu odnosi. 

Więc i te drzewa żałobne, 

W Zielone Świątki sadzone, 

Których pnie takie czerwone, 

Listki jak iskierki drobne 

W rubin na nitki zniżane, 

Jak struny wichrem odwiane, 

Ogniem zajęte przy korze; 

Te drzewa, to harfy boże, 

Od kościelnego krawędzia 

Idące rzędy długimi, 

To Dawidowe narzędzia 

Hymnów, które tu na ziemi 

Śpiewają mi z tryumfalnych 

Pieśni długie litanije, 

Od aniołów niewidzialnych 

Duchową ręką trącane. 

Widzę Boga! któż mi oczy zakryje? 

Chwały niewypowiedziane 

Widzę! głosy wielkie słyszę! 

Boga, co mi ogniem pisze 

Nowy rozkaz, nowe prawo! 

Oblewa mnie swoją sławą! 

Ogniami męczeństwa złoci! 

Pan Bóg mój pełny dobroci! 

Którego mię rany bolą 

A wola jest moją wolą. 

I ja przez tych świateł krocie 

Oświecony, miałbym, córo, 

Nie przebaczać tu ślepocie? 

Lecz we krwi umoczyć pióro? 

Ja, którego Bóg dziś słucha, 

Wydać mam na twego ducha 

Wyrok na wieki tracący?... 

Owszem, węgiel gorejący 

Na bladych ci ustach kładę; 

Zmazuję wszelką szkaradę, 

Wszelkie jady, co je ślinią, 

Abyś była prorokinią 

Przyszłą między twoim ludem, 

Nawrócenia żywym cudem, 

Jedną z tych, co w kraju jęczą, 

Jedną z tych, co boleść dzielą, 

Jedną z tych, co go weselą, 

Jedną z tych, co w przyszłość wierzą; 

Świecącą przymierza tęczą, 

Świecącą, aż pioruny uderzą 

I z chmur spędzą jak ostatnią pochodnię. 

Bo wiedz, córko, że wszystkie ci zbrodnie 

Odpuszczone są na wieki wieków. 

obraca się do Moskali

A teraz krzyża i ćwieków, 

A co macie czynić, czyńcie prędzej. 

Wyprowadzają go straże.

JUDYTA

On przebaczył, bo ja w nędzy, 

Bo on wie, co ja cierpiała... 

Puśćcie mnie do jenerała, 

Do ruskiego wojownika. 

Nu... niech on księdza nie tyka, 

Bo straci całe obozy, 

Piorun mu spadnie na ramię. 

rwąc na sobie powrozy

Bo tak... jak ja rwę powrozy, 

Tak ja mu wojsko połamię! 

Spalę lud jak błyskawica! 

MOSKALE

Czarownica! czarownica! 

JUDYTA

Nu, ja wolna przed grabieżą 

I przed ogniem i przed katem. 

Jeśli tam księdza uderzą 

Jednym tylko, jednym drutem, 

Tak wy padli z całym światem! 

Ta krew wasza jednym łutem 

Nie zaważy przed krwią Judy!... 

Nu, tam patrzcie! oto cudy! 

Oto w pożarach wychodzi 

Ksiądz męczony. 

BRANECKI

Co to znaczy? 

Kto nam tu stracha przywodzi? 

To ksiądz!... tysiąc sto kartaczy!... 

Widmo po pas obnażone 

Z katowskiej wychodzi chaty. 

A za nim wloką się katy, 

Niby dwa słońca czerwone. 

Niby dwa czerwone duchy, 

Zgięci jak żebracy na kulach 

I biją się po koszulach. 

A koszule markietanów 

Od czarnej smagalnej pluchy, 

Są jak skrzydła u szatanów, 

Oczy przenikają zgrozą, 

Powietrze całe czerwienią... 

Wchodzi Ksiądz Marek.

KSIĄDZ MAREK

Lub się serca w katach mienią, 

Lub Pan oczy zaćmi ślozą⁸⁰... 

A ciemna to była chata, 

Gdzie mię po pas obnażono. 

Więc zamiast bić w moje łono, 

To kat się rzucił na kata 

I we krwi się oba pluszczą... 

Rozłączcie ich, bo się nie puszczą, 

Aż skonają. 

KRECZETNIKOW

do katów za sceną

Precz, sobaki⁸¹! 

Wziąść⁸² ich, zanieść do szpitala. 

Branecki, cudownik taki 

Harmaty nam pozapala. 

Zrobi bunt w moskiewskiej armii. 

Ach! tam Katarzyna karmi 

Tyle mnichów ruskiej wiary; 

A wszystko chłopy do miary, 

Poszczą chlebem i jesiotrem 

A żaden cudów nie umie. 

BRANECKI

Poślij jej Żydówkę z tym łotrem. 

KSIĄDZ MAREK

Cokolwiek w twoim rozumie 

Ułożysz, to nie pomoże, 

Bo ja tu ciało położę 

Pierwsze dla kraju i wiary. 

I mój kopiec jak sztandary 

Będzie trwał — aż wiek przeminie, 

Aż ludzie z jasnymi skrońmi 

Pokażą się w tej krainie, 

Wchodząc ducha mego bramą. 

Więc nie porwiesz mię stąd końmi! 

Ani nawet śmiercią samą! 

Mój duch wiecznie tu i ciało 

Przyszłego kościoła skałą. 

KRECZETNIKOW

Hej, z kibitką kapitana! 

KSIĄDZ MAREK

Patrz, kogo wysyłasz ze mną, 

Bo na drogach pańskich ciemno, 

I często jest krwią zbryzgana 

Ta ciemna i nocna droga, 

Krwią szaleńców roztrąconych o Boga. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

AKT III

Plac w Barze. Wchodzi Kosakowski, ubrany jak sługa szpitalów⁸³ zadżumionych, w smolnej koszuli, w kapturze.

KOSAKOWSKI

Zaraza, co tu panuje, 

Gdzie Moskale wiatr popsuli, 

Gorsza od miecza i kuli, 

Tysiącami ludzie truje, 

Z trupów czarnych urodzona, 

Stojąca jak widmo na wale. 

Pełne Moskalów szpitale, 

Każda karczma zarażona. 

Każdy człowiek straszny, blady, 

Sine włóczą się gromady 

Z krwią i ogniem pod powieką; 

Zgniłe prześcieradła wleką, 

A głowy w skrwawionych chustach 

Wspierają na rękach chudych, 

Z węglem i ze krwią na ustach, 

Pełni plam zielono-rudych, 

Ponurzy jak rozbójnicy, 

Jak wilcy na krew gotowi. 

Przypatrzyłem się ludowi, 

Co tam, przed Boharodycy 

Namiotem klęczy i leży, 

Pałaszami namiot kraje 

I Boharodycy łaje, 

Nazywa ją matką żołnierzy. 

I pochlebia, i klnie na przemiany. 

A tak wszystko zaraza rozprzęga, 

Że oto w smołę ubrany, 

Rzuciwszy na plecy haki 

Jak koń, który się zaprzęga 

Do ciał, włóczę te sobaki; 

Wyciągam z miasta za bramy 

I rzucam nagie do jamy; 

A nikt o to nie zapyta, 

Kto ja jestem? skąd przychodzę? 

Mógłbym sztyletować wodze, 

Mógłbym zatruć wód koryta, 

Mógłbym — wszędzie chodzę wolny — 

Wejść aż do jenerałowej 

W nocy jako upiór smolny, 

Wziąść⁸⁴ lampę, która u głowy 

Przy srebrnym obrazie świeci, 

W kołysce podpalić dzieci, 

Blaskiem zbudzić matkę śpiącą 

I z pochodnią gorejącą 

Jak upior wynijść⁸⁵ z sypialni. 

Tymczasem błądzę jak pjany 

Pośród tej okropnej szczwalni, 

Gdzie zaraza swe szatany, 

Psy swoje czarne puściła.. 

Gdzie dom... spojrzeć, to mogiła, 

Gdzie łóżko, tam trup być musi. 

Par cięży, powietrze dusi, 

Gwiazdy, jakby przelęknione, 

Chodzą smętne i czerwone; 

Wyją psy na pustych bramach 

I rwą zębami łańcuchy. 

A w polu, przy trupich jamach 

Jakieś płomienie jak duchy 

Stoją, czasem szyję zegną 

I za człowiekiem tak biegną 

Kolory z ognia fałszywe, 

Tak lecą jak trupy żywe, 

Owinięte przez płomienie, 

Jak moje za mną sumienie! 

Bo to ja, com tu zaszczepił 

Ruinę, gwałt, mord rumiany. 

W żądzach niepohamowany, 

Kiedy mię szatan oślepił. 

Leciałem, gryząc wędzidła, 

Własne rzuciwszy sztandary. 

I przeze mnie ten ksiądz stary 

Odbieżany szedł na boje, 

Jak ptak bez jednego skrzydła, 

Żebraków zebrawszy roje 

Zbrojne w siekiery i kosy, 

Siwe swe rzuciwszy włosy 

Za sztandar, i męczenników 

Krzyżem oświecając złotym. 

Ja zbieg! zdrajca jego szyków! 

Gdy siadłem nad trupów rowem, 

Kiedy pomyślałem o tem, 

Gdy ten ksiądz z czarnym okowem, 

Jasny jak światło jarzęce⁸⁶, 

Stanął mi w myśli upiorem; 

Gdy do nieba podniósł ręce, 

I pokazał nad klasztorem 

Ogień, dym, czerwone dachy 

I w cieniu ruskie bermyce, 

I na tych bermycach blachy, 

Jak złote, wielkie księżyce, 

Ciągnące ku pożarowi, 

Ból i strach mię przejął mrowi; 

I przysięgłem, furyą zdjęty, 

Że choć sam, chociaż wyklęty, 

Zbawię go albo tu zginę. 

A tę żydowską dziewczynę 

Będę trzymał w mojej mocy, 

Porwę i gdzieś w czarnym jarze 

Zrobię z nią, co Pan Bóg każe. 

Wchodzi Judyta.

JUDYTA

Co zrobisz ze mną, goimie? 

Nu, ksiądz mi odpuścił święty. 

Ja przyjęła sakramenty 

Z jego rąk i mam na imię 

Salomea. 

KOSAKOWSKI

Więc ksiądz żywy? 

JUDYTA

Ksiądz, on człowiek sprawiedliwy, 

Umrze, gdy go Pan obudzi. 

Nu, on nie lęka się ludzi... 

KOSAKOWSKI

Ale go pletniami zbito? 

JUDYTA

A kto tego bicia liczył? 

Jego palmami zakryto 

Słonecznymi od niebiosów, 

A kat się na śmierć zaćwiczył 

I szedł krwią kapiący z włosów, 

W koszuli, cały rumiany, 

Przez siebie zakatowany 

Na śmierć... i umarł w szpitalu. 

Nu, a potem w tym Moskalu 

Była myśl księdza uwozić, 

Na Sybirze gdzieś zamrozić. 

Więc okuli jemu nogi, 

Ubrali go w chłopskiej świtce⁸⁷, 

Położyli na kibitce, 

Koń zaprzęgli do niej srogi 

I szalony, i gorący, 

Jak smok dyszlem targający. 

I siadł na kibitce zwoszczyk 

I kapitan w hełmie z blachy 

A blady był jak nieboszczyk; 

I usiedli dwa szyldwachy. 

A noc była ciemna, głucha, 

Wielki lament i rozpacze, 

Słychać było, że lud płacze, 

Słychać było, że Bóg słucha; 

Bo stanęła po rejwachu 

Jakaś wielka cichość strachu, 

Gdy kibitka się ruszyła 

Z naszym ojcem śród miasteczka. 

Bo wieść między Żydków była, 

Że on, ten ksiądz, jak owieczka 

Dał się okuwać w kajdany, 

Że mu krew bluznęła z rany, 

Że był znowu biczowany, 

W pysk przez Braneckiego bity, 

Jak trup dlatego zakryty, 

I cały we krwi czerwony; 

Bez sił, dlatego niesiony, 

Bez ducha, bo już nie jęczał, 

A w łańcuchu, bo zabrzęczał, 

Gdy go kładli do kibitki. 

Nu, i potem tylko kitki 

Tych Moskali jak płomienie 

Poleciały na stracenie, 

Poszły w ciemność z wielką burzą. 

Nu, a ludzi było dużo 

Na tym placu, wszyscy czarni, 

Przy jednej tylko latarni, 

Która była pałająca; 

Bez gwiazd żadnych i miesiąca, 

W nocy na strasznej pustoszy, 

Jak na jakiem grobowisku. 

Nu, a kiedy Pan Bóg spłoszy 

Konie jakie na urwisku, 

To co? — głowy się strzaskały! 

A on został jeden, cały, 

A na wozie ludzkie trzewo, 

Trup na prawo, trup na lewo, 

Kapitan przy swoim Dońcu⁸⁸, 

Zwoszczyk żyw, lecz jak śmierć biały. 

I wóz jego we krwi cały, 

A ksiądz, jakby cały w słońcu, 

Na wozie, w męczeńskiej szacie, 

Jak na jakim majestacie 

Jechał spokojny i żywy, 

Bo on człowiek sprawiedliwy 

I święty... 

KOSAKOWSKI

Słuchaj, Judyto! 

Zwiedź⁸⁹ mię ty z tym karmelitą. 

na stronie

Ach! łza jej do pereł grochu 

Podobna.. zemstę już gasi... 

JUDYTA

Prorok wasz zamknięty w lochu. 

A czy są rycerze wasi 

Blisko? Ja go wam wyzwolę. 

KOSAKOWSKI

Ty? 

JUDYTA

Przy waszym apostole 

Ja córka i stróż. 

KOSAKOWSKI

Ty sama? 

JUDYTA

Nu, ja mu wolności brama, 

Ja mu róża od Saronu, 

Chociaż bardzo bliska zgonu; 

Ja konwalia mu pachnąca 

I wolnością, i weselem... 

Nu, ja stąd odlatująca, 

Jak duch jaki do miesiąca, 

Z całym dawnym Izraelem; 

Aż powrócę — bom duch wielki, 

A u Panny Zbawicielki 

Na niebie oczekiwana. 

KOSAKOWSKI

W imię Ojca, Ducha, Pana! 

Co ty gadasz? 

JUDYTA

Nu, ja sama 

Nie wiem... Miasto dziś podpalę, 

Ogień włożę pod szpitale; 

Aż chorzy wyjdą z płomieni 

I o księdza będą prosić, 

I po mieście zarażeni 

Biegać i ogień roznosić, 

Kołdry targając ogniste... 

KOSAKOWSKI

Co ty mówisz? Jezu Chryste! 

Szpital spalić? 

JUDYTA

Nu, a oni... 

KOSAKOWSKI

Niechaj ciebie Pan Bóg broni 

Od tak haniebnego czynu. 

JUDYTA

Gdyby z każdego rubinu, 

Co na czepcu moim świeci, 

Była iskra, niechaj leci! 

Niechaj się za dachy chwyta! 

zrywa z czepca drogie kamienie i rzuca na wiatr

Nu, ja nie Polka, ja mściwa... 

Ja Żydówka! ja Judyta! 

KOSAKOWSKI

Słuchaj, dziewczyno straszliwa! 

Piękność twoja nieśmiertelna, 

Jakaś straszna i piekielna: 

Ząb perłowy, kiedy zgrzyta, 

To mi serce w piersiach lata. 

Słuchaj, ty jesteś bogata 

I ochrzczona — córko grzmotów! 

Ja się z tobą żenić gotów. 

JUDYTA

Nu, a ojciec? 

KOSAKOWSKI

Żyd, wisielec... 

Co mi tam twój ojciec znaczy! 

Odprawiłaś już popielec 

I bosiny po rabinie... 

JUDYTA

A jak jego duch zobaczy? 

KOSAKOWSKI

W jakiej ty żyjesz krainie, 

Że o trupach zawsze gadasz? 

JUDYTA

Czy ty wojnę wypowiadasz 

Wszystkim duchom Izraela? 

KOSAKOWSKI

Czart oczami twymi strzela, 

Ogień leje w serca cieśnie, 

Głowę wprawia w obłąkanie. 

Dziś widziałem ciebie we śnie, 

Jakby jakie malowanie, 

Że już byłaś na stracenie 

Prowadzona w żar, w płomienie, 

A z płomieni były róże, 

A ty w różach jak w altanie, 

Uczepiona ręką w górze 

Za krzyż. 

JUDYTA

Ty śnił prawdę świętą. 

KOSAKOWSKI

Judyto, gdyby cię wzięto 

I śmiercią, ogniem grożono... 

Ty znasz moję⁹⁰ klacz czerwoną, 

Co przeleci miasto całe 

I wyleci drugą stroną. 

Tylko klaśnij w ręce białe, 

Tylko padnij mi na łono, 

Tylko chwyć się jak zbawienia, 

A ja z grobu i z płomienia 

Wyrwę ciebie po sto razy! 

JUDYTA

A czy wyrwiesz z rąk zarazy? 

KOSAKOWSKI

Strach mię zdjął. 

JUDYTA

Nu, ja ze łzami 

Mówię tobie, mój goimie, 

Że przepaść jest między nami... 

Najprzód twój ród, twoje imię, 

Co odrzuca to zamęście, 

A potem... moje nieszczęście 

I mój los. Bądź zdrów na wieki! 

A może przyjdzie daleki 

Jaki czas dla mego ducha, 

Że mnie mój Pan Bóg wysłucha, 

Modlitwę moję gorącą, 

Za twoje szczęście proszącą. 

Wychodzi.

KOSAKOWSKI

We łzach, w obłąkaniu stoję... 

Wchodzi Bojwił przebrany za chłopa.

BOJWIŁ

Panie, widać nasze zbroje, 

Wiejące nam od północy 

Z tchem od ukraińskich kwiatów. 

Nowy huf Konfederatów. 

KOSAKOWSKI

Idźmy... przed nadejściem nocy 

Może na czas przybędziemy 

Poprawić straconej sławy. 

Wychodzą.

Namiot. — Wchodzą Kreczetnikow, Branecki i Raportowy oficer.

KRECZETNIKOW

W pochód wymaszerujemy 

Aż na Wierzchowieckie stawy. 

Już tam ja w szlacheckie dworce 

Posłał i dzieci, i żonę. Jej Boh! miasto zarażone. 

Mści się Bóg za cudotwórcę. 

BRANECKI

Czy jenerał gada seryo? 

KRECZETNIKOW

Ot wy z waszą fanaberyą, 

Francuszczyzną, nie widzicie, 

Że tu wojska mego życie 

Pod przekleństwem bunt podnosi... 

A ot, za tym cudownikiem 

Pułk jeden żałobnie prosi, 

Abym go im jałmużnikiem 

Zrobił... i archimandryta... 

A gdyby jeszcze odkryto, 

Co mi dziś piszą w depeszy; 

Boże pomiłuj na niebie, 

To ot... trup ze mnie i z ciebie. 

BRANECKI

Cóż za wieści?... 

KRECZETNIKOW

Człowiek grzeszy 

Ciekawością, mój Polaku. 

A mądry, kto sekret chowa. 

BRANECKI

Co? czy umarła carowa? 

KRECZETNIKOW

wpadając we wściekłość

Szto ty skazał⁹¹?... Ty na haku 

Będziesz wisiał za te słowa. 

Małczy, Lach⁹²! Caryca żywa. 

BRANECKI

Niech się pan jenerał nie zrywa, 

Bo ja także hetman jestem, 

A jestem tu w moim kraju. 

KRECZETNIKOW

w pasyi

A czemu ty z naszym chrestem? 

Naszego dworca lokaju! 

Szambelanie z epoletką! 

W jakim ty kraju, szlachetko? 

W jakim ty kraju, łachmanie? 

Tu ja pan... my gospodarze! 

Ot miasteczko wyrżnąć każę, 

Dam ci szutkę w nos, hetmanie, 

I każę na szubienicy 

Powiesić, porąbać w ćwierci... 

I napiszę do carycy, 

Że ty o carycy śmierci 

Rozpowiadał... precz z komnaty. 

Branecki wychodzi

Hej, niech nabiją harmaty, 

Niech nabiją wszystkie działa 

I na tego jenerała, 

I na hułany obrócą. 

Niech włożą zaraz bagnety! 

Niech mi z miasta precz wyrzucą 

To błoto... Ot francuszczyzna! 

Olejki i toalety! 

Gdy we krwi cała ojczyzna, 

Wino im kapie na brodę. 

wchodzi Adjutant Braneckiego

Cóż tam od panów Polaków? 

ADJUTANT

Pan jenerał uprasza o zgodę, 

O wojennych naszych znaków 

Złączenie... a oto w liście 

Obrażony osobiście 

O satysfakcyą⁹³ uprasza. 

KRECZETNIKOW

drąc list

Szutki⁹⁴... ja nie konfederat, 

Ani młokos do pałasza, 

Jeśli pan jenerał nie rad 

Żem go uderzył po wstędze, 

To niech się w żałobnej księdze 

Rozpisze... 

ADJUTANT

Toż mu odpowiem. 

Wychodzi.

KRECZETNIKOW

do Raportowego

A jak tam z wojskowem zdrowiem? 

RAPORTOWY

Po stu codziennie umiera, 

Grenadyer w grenadyera, 

Chłop w chłopa... i co dzień gorzej. 

KRECZETNIKOW

Niech kancelarya położy 

W dzisiejszym dziennym rozkazie, 

Że kto się podda zarazie 

I położy na tapczany, 

Za pierwszy raz... tysiąc pałek, 

Za drugi raz... rozstrzelany. 

RAPORTOWY

Słuszaju’s⁹⁵... Braknie nam skałek 

I prochu... 

KRECZETNIKOW

Ot i to szutka⁹⁶ 

Puławskiego, co nam bierze 

Po drodze wszystkie jaszczyki⁹⁷... 

No... jak zadzwoni pobudka, 

Rozdać pomiędzy żołnierze 

Kamasze, nowe trzewiki, 

Pompony, kogucie pióra, 

I kaszy... niech krzyczą hurra! 

RAPORTOWY

Słuszaju’s... 

KRECZETNIKOW

Precz Raportowy! 

Raportowy odchodzi.

Wchodzi Adjutant Branickiego.

ADJUTANT

Pan mój jako afront nowy 

Uważa, obelgę nową, 

Pana jenerała słowo 

O uderzeniu po wstędze. 

KRECZETNIKOW

Nu... proś go, proś na herbatę. 

ADJUTANT

Nie wiem, czyli go dopędzę, 

Bo wyjechał z sekundantem... 

KRECZETNIKOW

Powiedz mu, że na harmatę 

Strzela się z paniczem frantem, 

Karciarzem — jenerał stary. 

Adjutant wychodzi

Oj dobrze, że my te Bary 

Przycisnęli!... Ot depesza, 

Że tam jakiś car w Kazaniu 

Jenerały nasze wiesza, 

I o carycy porwaniu 

Zamyśla w imię Piotrowe. 

Oj dobrze, że my powstaniu 

Polskiemu urwali głowę, 

Nie dopuściwszy odsieczy; 

Bo gdyby... spasij nas⁹⁸, Boże!... 

żegna się

Od takiej okropnej rzeczy, 

Gdyby im pana we dworze 

A księdza puścić z łańcuszka, 

To ot, i Moskwa matuszka... 

Spasij, Boże! Spasij, Boże! 

żegna się

Ot gdyby tu wojownika, 

To czart wziął państwo Ruryka, 

Spasij, Boże! spasij, Boże! 

Wchodzi Adjutant Kreczetnikowa.

ADJUTANT

Panie, pod wieczorną zorzę 

Widać pułk konfederatów. 

Chcieliśmy wystrzelić z wałów, 

Lecz brak i kul, i granatów. 

KRECZETNIKOW

Rzucić kilka pustych strzałów 

Na to obdarte husarstwo 

A potem te pany Lachy 

Prosić na parlamentarstwo. 

ADJUTANT

Słuszaju’s. 

Odchodzi.

KRECZETNIKOW

Ot nowe strachy! 

Ot nam w mieście pewny cmentarz, 

Najstraszniejszy z mogilników, 

Gdzie nam ziemia oczy wyje; 

Jeśli to huf Pułaszczyków, 

Jeżeli ten parlamentarz, 

Co tu przyjedzie, nie pije... 

Wjeżdża konno Kazimierz Puławski, za nim pieszo Kosakowski zawsze przebrany.

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

zsiadając z konia

Ty smolny parobku dżumy, 

Potrzymaj mego rumaka, 

A strzeż mi dobrze czapraka, 

Bo tu kradną. 

KRECZETNIKOW

na stronie

Pełny dumy. 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

wchodzi

Jenerale... twoja chrobra 

Gromada bez kul strzelała, 

Jest to grzeczność jenerała 

Zapewne, nie brak w jaszczykach? 

Zapewne myślał jenerał, 

Że mi się pułk poobdzierał, 

Że mam dosyć dziur w trzewikach 

I w czapkach wiatrzanych świstów; 

Za tę grzeczność siatelską 

I jego artylerzystów 

Dziękuję... 

KRECZETNIKOW

Czy z przyjacielską 

Ręką?... 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

Przyszliśmy po księdza. 

KRECZETNIKOW

Nie mogę... Jej Bohu buntowszczyk! 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

zimno

Pana jenerała zwoszczyk⁹⁹ 

Z końmi przez nas dziś schwytany. 

KRECZETNIKOW

Tak¹⁰⁰ i miejcie, moje pany, 

Moje konie, niech popasą. 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

Wózek z jenerała kasą... 

KRECZETNIKOW

Tak w złoto umoczcie dłonie, 

No... ja złota mam niemało. 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

Pana jenerała żonie 

Także się nieszczęście stało; 

Zabrana z żołdactwa rojem 

Jak nie nabita harmata. 

KRECZETNIKOW

z wielką trwogą

A rebiata¹⁰¹? 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

Nu... rebiata 

Także u nas i z konwojem, 

I z panią jenerałową. 

KRECZETNIKOW

przysiadając i kładąc ręce na kolana

Nu... tak ja dam na to słowo, 

Że ty pan Kazimierz Puławski... 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

Być może... 

KRECZETNIKOW

Więc proszę... z łaski, 

Nim pogadamy o rzeczy, 

Na wypitkę i prykuski¹⁰², 

Bo choć ja jenerał ruski 

Od Rena pewny odsieczy, 

Uzbrojony przeciw tobie 

I w proch, i w dobry rynsztunek, 

To ja ku twojej osobie 

Taki wielki mam szacunek, 

Że chciałbym, choć raz z weselem 

Z tobą pić jak z przyjacielem. 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

A ksiądz Marek? 

KRECZETNIKOW

Nu, niemało 

Ja z tym księdzem miał roboty! 

Co jeszcze z niego zostało 

To wam oddam... Jakieś grzmoty 

Co to znaczy? 

Słychać zgiełk za sceną. Wbiega Adjutant.

ADJUTANT

Jenerale, 

Ktoś pozapalał szpitale; 

Buntują się starowierce 

Przy blasku ogni czerwonych; 

Mówią, żeś ty zarażonych 

Kazał w szpitalu podpalić. 

Szpital jak ogniste serce 

Bijące w dymu szatanie 

Już pękł i zaczął się walić 

I pokazał na tapczanie 

Wskroś, przez otworzone deski, 

Trup zielony i niebieski 

W trwodze oddający ducha. 

Potem się ta zawierucha 

Skier, ogni, dymów gorących 

I ludzi uciekających 

W kołdrach, w pokrwawionych chustkach 

Zebrała na czarnych pustkach 

Pogorzałych karmelitów. 

Tam twój sierżant jeden Tytów, 

Chciał chorym dawać nauki, 

Ale żołdactwo pijane 

Rozerwało go na sztuki, 

Tak że i ciało rumiane 

(Straszne markietanek dzieło!) 

W oczach mi nagle zniknęło 

Cudownym prawie sposobem; 

Niewidzialnym niby grobem 

Ukradzione dłuższej męce, 

Przez oszukanie natury. 

I tylko czerwone ręce, 

Straszne, wzniesione do góry 

O tym człowieku świadczyły, 

Bo innej nie miał mogiły, 

Oprócz tych dłoni ohydnych, 

Jasnych — od pożaru widnych, 

Nad głowami buntowników — 

Tych rąk, tych szponów, krwawników. 

Ach, i pierwszy tam raz w życiu 

Słyszałem w ludzkiem zawyciu 

Zwierzęce głosy człowieka. 

Z ludzi się zrobiła rzeka, 

Z rzeki morze, krwią rumiane, 

A jeszcze pohamowane, 

(Któż by rzekł?) dziewicy głosem. 

Jedna, panie, Żydowica 

Blada, z rozpuszczonym włosem, 

Jedna, jak cudotwornica, 

Wiedźma, co w ogniu się pali, 

Śród tych rąk, lasu korali 

Ohydnych, ze łzami w oku 

O polskim księdzu proroku 

Krakała jak kruk na dachu; 

A co przydawało strachu 

U zabobonnych Moskali, 

To jedno umierające 

Dziecko. Jak w zamku Walhalli 

U dziewic na piersiach miesiące, 

Tak to dziecko, zawieszone 

Na piersiach jej, już zielone, 

Już nie dziecko u kobiety 

(Jak to lud powtarzał głupi), 

Ale do czarów użyty 

Jakiś wielki miesiąc trupi, 

Ukradziony u gwiaździarzy. 

Dość, że za nią poszły pułki, 

Za nią starowierce starzy. 

Aż skry, ogniste jaskółki 

Na Żydowicę napadły; 

I od włosów jeść począwszy, 

Ciągle przerażoną jadły, 

Aż upadła. Chciałem wtedy, 

Pomiędzy ludem stanąwszy, 

Choć Szwed, mówić do czeredy; 

Ale ledwiem się pokazał, 

Krwią mię obłoconą zmazał 

Ów lud, który cudzoziemca 

Szweda kładzie obok Niemca 

I obu równo przeklina. 

Została mi więc jedyna 

Obrona w dobytej szpadzie, 

We wzroku i w rejteradzie 

Spokojnej, we lwa odwrocie. 

A wtenczas żołdactwa krocie 

I różnej broni motłochy 

Napadły na ciemne lochy, 

Gdzie polskiego księdza skryto 

I przed białym karmelitą 

We krwi i czarnych kajdanach, 

Popadały na kolanach, 

Sine pokazując strupy 

I krzycząc, że zaraza je goni. 

KRECZETNIKÓW

Ot ja teraz poszedł w trupy! 

Ot Puławski! szpada w dłoni 

I śmierć dla Kreczetnikowa! 

Powiedz tam, niech będzie zdrowa 

Moja żona, moje dziatki. 

Ot nieszczęścia! ot wypadki! 

Już ja trup, pokojnik boży! 

Puławski odkrywa namiotu skrzydło i pokazuje się plac pełny żołnierstwa, chorych szpitalnych. Niektórzy leżą prawie nadzy na tapczanach, trupom podobni. W środku motłochu na rusztowaniu z łóżek szpitalnych stoi Ksiądz Marek z krzyżem, w podartym i pokrwawionym habicie.

PUŁAWSKI

wstrzymując Kreczetnikowa

Stój! gdzie lecisz? 

KRECZETNIKOW

Puść, niech ginę! 

Niech się ziemia pode mną otworzy! 

KSIĄDZ MAREK

Dziatki moje blade, sine, 

Leżące u nóg jak żyto. 

Tam wasz jenerał z dobytą 

Szpadą śmierci szukający; 

A ja tu nędzarz cierpiący, 

Exaltowan w ludzi tłoce 

Pasterz. Bo pan niebios pragnie, 

Aby tu dwie były moce: 

Jedna, która ciałem nagnie; 

Druga, co duchem podniesie 

I ukorzy w imię Pana. 

Siła wielka! niesłychana, 

Która przy żywota kresie 

U wielkich duchów się jawi. 

A tę ludzie wydać muszą. 

Bo kto ją w sercu zostawi, 

Ze łzą, z chlebem ludzkim strawi 

I uniesie razem z duszą, 

Niebieskiej pragnąc korony, 

A tu nie pomoże światu, 

Ten zaprawdę potępiony! 

Łachman z bożego szkarłatu! 

Gwiazda upadła z anielstwa, 

Gasnąca w błotnej kałuży! 

Duch na wieki bez poselstwa, 

Bez ciała, które mu służy, 

Bez serca, co w piersiach bije, 

Spadnie, w ziemię się zaryje 

I Boga prosi o litość. 

A to jeszcze wielka skrytość 

U ludzi to ducha prawo, 

Niegłoszone na ambonach, 

Patryotyzmem i sławą 

Z ludzkich serc czasem dobyte, 

A zaszczepione już w łonach 

Jak dzieciąteczko spowite 

W duszy, na rubinach śpiące. 

Bo oto ludzi tysiące 

W jednej chwili strach poczuli, 

I mnie, żebraka na kuli, 

Do krwi ubiczowanego, 

Jeszcze w niezakrzepłej bliźnie, 

Jeszcze we łzach po ojczyźnie, 

Jeszcze od męki krwawego, 

Jeszcze w śmiertelnej bieliźnie, 

Jeszcze w gorączkowych żarach, 

Jeszcze w smętku i na marach, 

Na rękach swoich wynieśli. 

Abym jako piastun cieśli, 

Siadł na moim majestacie, 

Rozkazał odejść zatracie, 

Zarazie czarnej ustąpić. 

Więc jeżeli będę skąpić 

Dziś mojego w kościach ducha, 

Jak człowiek, co jęków słucha 

I z łez sobie wieniec plecie; 

Jeżeli jeszcze na świecie 

Żywot mi się upodoba, 

I ta mych wrogów żałoba, 

I to ich upokorzenie, 

I to na deskach siedzenie, 

Które dał Ojciec Niebieski, 

Kładąc mi szpitalne deski 

Jak męczennikowi tronem; 

Jeżeli pogardzę zgonem, 

Serca litością nie ruszę, 

I duszy nie dam za dusze, 

Z ciała wyzwolić nie zdołam; 

Lecz wstanę, Pana zawołam, 

O zemsty jego kropelkę 

Poproszę — gromu, co bije, 

Jak mściwy człowiek użyję, 

I przyzwę śmierć jak mścicielkę, 

Wszyscy zginiecie straceni. 

Bo oto wy przerażeni 

Nad głowami nie widzicie, 

Że na pożarnym błękicie 

Kościotrup śmierci w czerwieni 

Tańcuje z trzaskiem goleni, 

Kiściami zarazy śnieży, 

Wije kłębem nietoperzy, 

Żółtą kością ciągle miga; 

I z ust okropnych wyrzyga 

Kartelusz ognio-tęczowy, 

Na którym imię Jehowy, 

Zatraciciela narodów, 

Wywrotnika twierdz i grodów, 

Pisane ogniście stoi. 

Któż tu jest, co się Boga nie boi? 

Oprócz trupów... kto nie zadrży przed Panem? 

Ja sam jeden okryty łachmanem, 

Zakrwawiony, knutem zbity, 

Ja sam, który za naród cierpiałem, 

Ja sam, który mymi jelity 

Pasłem serca i serca kawałem 

Nakarmiłem tych, co serca nie mieli. 

Ja sam jeden stoję w bieli 

I śmiem spojrzeć ku Panu ogniście 

I zawołać Nań o sprawiedliwość. 

Oto naród mój jak zwiędłe liście! 

Oto zdrady i serc niegodziwość! 

Oto pierwsza niewoli godzina, 

Co się przez wiek ciągnąć będzie! 

Oto harfa płaczu ta mieścina! 

Oto gołe kościoła krawędzie, 

Przez które już kozom skakać 

I róść trawie na dawnych mogiłach! 

Panie Boże, nie pozwól mi płakać! 

Ducha mego utrzymaj przy siłach! 

Nie bierz mię w niebieską sferę 

Krzyczącego miserere¹⁰³, 

Łamiącego dłoń na głowie. 

Kto mię słucha, ojczyźnie niech powie, 

Że sztandar zatknąwszy w Barze, 

Ległem sam na tym sztandarze, 

Broniąc go duchem i ciałem, 

A przy śmierci sam jeden zostałem. 

Kto tu śmierci jest mojej przytomny, 

Niech widzi, jak ręka Boża, 

Biorąc jeden duch ogromny, 

Podnosi całe stworzenie; 

Nawet trupy ściąga z łoża, 

I przez trumien odemknienie 

Pomiędzy ludzkimi duchy 

O zrzucającym łańcuchy 

Zaświadcza pośród śmiertelnych. 

Kto żyw, niech słucha weselnych 

Harf, co grają różnym tonem; 

Kto duch, niech duchowi memu, 

Jak księżycowi złotemu, 

Będzie blaskiem i ogonem. 

Bo ja ojczyzny być muszę 

Duchem, stróżem i patronem; 

I wyżej porywać dusze, 

A żadnej ziemią nie skalać; 

Ale wszystkie pozapalać 

Na nowe wieki i czyny. 

A teraz zdjąć z tej mieściny, 

Gdzie włada dżuma i trwoga, 

Zarazę, jak sztandar siny, 

I z chorągwią tą odejść do Boga, 

Do którego mię boleść porywa. 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

Ojcze Marku. 

KRECZETNIKOW

Podnosi ramiona. 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

Pochodni blaskiem opływa, 

Bladnie, oczy mu gasną, już kona. 

Za trupami dostąpić nie można, 

W około ciżba nabożna 

Rozrywa jego habity, 

Całuje wychudłe ręce. 

Jaki zgiełk! światła jarzęce 

I zarażonych błękity, 

Twarze zielonawej cery, 

Spisy, płaszcze i giwery, 

I łoża, co jeszcze płoną. 

Jakby w obchód święto-Jański¹⁰⁴. 

Prawdziwy kurhan słowiański, 

Który po śmierci wzniesiono 

Nad pierwszym z naszych rycerzy. 

KRECZETNIKOW

Bić z harmat! niechaj tu leży, 

Niechaj się go lud dotyka 

I położy na sztandary. 

A ja sam poniosę mary, 

I polskiego wojownika 

O pomoc proszę w posłudze. 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

Jenerale, ręce cudze 

Dotknęły się tego ciała, 

I to ciało już nie nasze; 

Ale jego duch i chwała 

Przelana w polskie pałasze 

I serca świadectwo wyda. 

A jak tu się teraz wznosi 

Zmartwychwstańców piramida 

I to ciało łzami rosi, 

O życiu świadcząc płakaniem; 

Tak my... (głosy moje wieszcze!) 

Wszyscy, wszyscy zmartwychwstaniem! 

Wszelki duch i ten, co jeszcze 

Nie pomyślał o hańbie narodu. 

Teraz idę z tego grodu, 

A serce mam tak ruszone, 

Że ci oddam dzieci, żonę, 

I po tym buncie wojskowym 

Na dwa dni wytchnąć pozwolę. 

do jednego z Moskali

Gdzie jest ów parobek w smole. 

Strażnik mojego rumaka. 

MOSKAL

Na koniu gdzieś purpurowym 

Widzieliśmy tego ptaka, 

Jak kruk odlatywał gdzieś z łupem, 

A nie wiemy, czy z chorągwią, czy z trupem, 

Bo to, co za nim leciało, 

Było jak ogień i ciało. 

KAZIMIERZ PUŁAWSKI

Ten lud, widzę, cały chory. 

Wszędy, gdzie oczyma skinie, 

Widzi ogień i upiory. 

A ja wszędy w tej krainie 

Widzę jednę¹⁰⁵ wielką bliznę, 

Jednę moję cierpiącą ojczyznę! 

1843.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. harfa Eola a. harfa eolska — instrument muzyczny strunowy, który ustawiano na wolnym powietrzu, często nad brzegiem morza, aby wiatr na nim grał; Eol w mit. gr.: syn Posejdona, władca wiatrów. [przypis edytorski]

2. ksiądz Marek, karmelita — Marek Jandołowicz (1713–1799), charyzmatyczny kaznodzieja, duchowy przywódca konfederacji barskiej (1768–1772), w czasie której był przełożonym klasztoru karmelitów w Barze. Wsławił się patriotyczną postawą (m.in. wystąpił z krzyżem w ręku przeciw wojskom ros. szturmującym na Bar) oraz męczeństwem poniesionym z tego powodu (był bity, prześladowany oraz więziony). Przypisywano mu autorstwo wiersza (Wieszczby dla Polski a. Proroctwa ks. Marka) przepowiadającego w duchu mesjanistycznym polityczno-duchową klęskę, a następnie odrodzenie Polski. [przypis edytorski]

3. alians — przymierze; szczególnie: przymierze polityczne między państwami. [przypis edytorski]

4. byli zwycięzce — tu w znaczeniu: byli zwycięzcami. [przypis edytorski]

5. de profundis (łac.) — z otchłani. [przypis edytorski]

6. doloris (łac.) — forma D.: bólu, cierpienia. [przypis edytorski]

7. wytłómaczyć — dziś popr. pisownia: wytłumaczyć. [przypis edytorski]

8. kąkol — chwast zbożowy o purpurowych kwiatach i trujących nasionach. [przypis edytorski]

9. ojczystem — dziś popr. forma przym.lp r.n. równa formie r.m.: ojczystym. [przypis edytorski]

10. francuzczyzna — dziś ubezdźwięcznione: francuszczyzna. [przypis edytorski]

11. kieszeń stratna — tu: rozrzutność. [przypis edytorski]

12. kościarz — krypta grobowa. [przypis edytorski]

13. z pod — dziś popr. forma ubezdźwięczniona, pisownia łączna: spod. [przypis edytorski]

14. delia — w daw. stroju szlachty pol. szata wierzchnia; opończa, obszerny płaszcz podbity futrem. [przypis edytorski]

15. karbunkuł (daw.) — tu: kamień szlachetny; rubin a. granat. [przypis edytorski]

16. uśmiechniony — dziś popr. forma: uśmiechnięty. [przypis edytorski]

17. tym czasem — dziś popr. pisownia łączna: tymczasem. [przypis edytorski]

18. kalwarya — dziś popr. pisownia: kalwaria; kalwaria: miejsce umęczenia Chrystusa (hebr. Golgota). [przypis edytorski]

19. Marya — dziś popr. pisownia: Maria. [przypis edytorski]

20. exaltacya (z łac.) — wywyższenie, wyniesienie; pochwała, wzniosłość; por. dzisiejsze: egzaltacja, egzaltowany. [przypis edytorski]

21. kupić się — zbierać się razem, gromadzić się. [przypis edytorski]

22. czyli — tu: konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czyż, czyżby. [przypis edytorski]

23. portenta (łac. lp portentum) — cudowne znaki. [przypis edytorski]

24. patryota — dziś pisownia: patriota. [przypis edytorski]

25. myż — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski]

26. szyzmatyk — dziś: schizmatyk; odstępca od wiary. [przypis edytorski]

27. exaltowany (z łac.) — wywyższony, wyniesiony, wzniesiony; por. dzisiejsze: egzaltowany. [przypis edytorski]

28. by — tu w znaczeniu: jakby. [przypis edytorski]

29. moję (daw.) — dziś popr. forma B.lp: moją. [przypis edytorski]

30. swoję (daw.) — dziś popr. forma B.lp: swoją. [przypis edytorski]

31. goim — innowierca dla wyznawcy judaizmu. [przypis edytorski]

32. rańtuch — daw. kobiece nakrycie głowy; wełniana chusta zakrywająca głowę i ramiona, niekiedy również część twarzy. [przypis edytorski]

33. świéc (daw.) — wyraz z tzw. e pochylonym, wymawianym jak i. [przypis edytorski]

34. austerya — dziś pisownia: austeria; karczma, gospoda, zajazd. [przypis edytorski]

35. Goljat — dziś popr. pisownia: Goliat. [przypis edytorski]

36. gałki sejmikowe — tj. głosy na lokalnym sejmiku ziemskim. [przypis edytorski]

37. furdynga — prawdopodobnie z niem. für Dinge, dosł.: na rzeczy; sakwa, sakiewka. [przypis edytorski]

38. sotek — setka. [przypis edytorski]

39. taratatka (daw.) — wierzchnia odzież męska używana w Polsce w XVIII i XIX w; kurtka ozdobiona szamerunkiem, tj. naszywkami ze sznura. [przypis edytorski]

40. jaszczur (daw.) — wyprawiona skóra jaszczurki; tu: pochwa wykonana z takiej skóry. [przypis edytorski]

41. poimać (daw.) — wziąć; por. dzisiejsze: pojmać. [przypis edytorski]

42. dwie chorób, dwie dżum (daw.) — dziś popr. składnia z M. (zam. D.): dwie choroby, dwie dżumy. [przypis edytorski]

43. krup — choroba układu oddechowego. [przypis edytorski]

44. z pod — dziś popr. pisownia łączna, z ubezdźwięcznieniem: spod. [przypis edytorski]

45. odmienionać — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

46. magnaterya — dziś popr. pisownia: magnateria. [przypis edytorski]

47. gędzić (daw., gw.) — opowiadać. [przypis edytorski]

48. pieniądzami — dziś popr. forma N.lm: pieniądzmi. [przypis edytorski]

49. stancyi — dziś popr. pisownia: stancji. [przypis edytorski]

50. chrześcianinie — dziś popr. pisownia: chrześcijaninie. [przypis edytorski]

51. pargamin — dziś popr. pisownia: pergamin. [przypis edytorski]

52. fanał — latarnia. [przypis edytorski]

53. ćwiek — gwóźdź. [przypis edytorski]

54. kufa — duża beczka drewniana do leżakowania piwa. [przypis edytorski]

55. Diogenes (ok. 413–323 r. p.n.e.) — pochodzący z Synopy gr. filozof ze szkoły cyników (z gr. κυνικός, kynikos: pies), który wprowadzając w życie swoje zasady, tj. wzgardę wobec dóbr materialnych i wygód w imię uniezależnienia się od nich, żył w ubóstwie, praktykował ascetyzm, chodził odziany w łachmany i mieszkał w beczce; do tego ostatniego elementu opowieści o Diogenesie odwołuje się aluzja w tekście. [przypis edytorski]

56. szarpie — bandaże sporządzane z dartego na pasy płótna. [przypis edytorski]

57. płacze jak Rachel u Ramy — nawiązanie do fragmentu z Księgi Jeremiasza (Jr 31,15–16), w którym mowa jest o opłakiwaniu przez Rachelę, żonę patriarchy Jakuba zwaną matką Izraela, jej synów, Józefa i Beniamina, patronujących dwóm pokoleniom Izraela: „(15) To mówi Pan: «Słuchaj! W Rama daje się słyszeć lament i gorzki płacz. Rachel opłakuje swoich synów, nie daje się pocieszyć, bo już ich nie ma». (16) To mówi Pan: «Powstrzymaj głos twój od lamentu, a oczy twoje od łez, bo jest nagroda na twe trudy, wyrocznia Pana, powrócą oni z kraju nieprzyjaciela”; por. też w Nowym Testamencie Mt 2, 18. [przypis edytorski]

58. kolenda — dziś popr. pisownia: kolęda; por. łac. calendae dosł.: pierwszy dzień miesiąca, szczególnie pierwszego miesiąca nowego roku (tj. 1 stycznia); tu: może też chodzić o rodzaj podarunku czy premii z okazji świąt. [przypis edytorski]

59. albeńska młódź — tj. młodzież należąca do „bandy albeńskiej”, czyli kręgu wybranych obywateli, których książę Karol Radziwiłł zaszczycał swoją przyjaźnią i z których tworzył rodzaj na pół klubu, na pół nieformalnego przybocznego oddziału, nazywał ich „panie kochanku” (od czego zyskał sobie przydomek), ubierał w jednakowe „mundury” (kontusze, żupany i inne elementy stroju ściśle określonego koloru; byli zobowiązani zawsze nosić je, goszcząc w Nieświeżu u księcia); żeby być dopuszczonym do grona wybrańców należało spełniać następujące warunki: być szlachcicem karmazynowym (tj. z najstarszej szlachty rodowej), synem osiadłego obywatela, mieć wybitne umiejętności i doświadczenie w zakresie walki szablą, łowiectwa i jazdy konnej, a także odznaczać się niepospolitą odwagą; obowiązkiem albeńczyków było na każde zawołanie księcia walczyć w sprawie, którą on wskaże, bez zbędnych pytań: „nie zważając na nijakie niebezpieczeństwo, w każdym wypadku łba nadstawiać za honor Najświętszej Panny, księcia wojewody, swój własny i każdego z członków towarzystwa” (S. Rzewuski, Pamiątki Soplicy); wewnętrzne spory należało rozstrzygać w pojedynku, nie zaś na drodze sądownej; „banda albeńska” miała swoją strukturę (naczelnika w osobie księcia, kanclerza i sekretarza), została utworzona w Albie, posiadłości wiejskiej pod Nieświeżem, stąd jej nazwa; książę Karol Radziwiłł, choć przebywał wówczas na emigracji przyłączył się do przywódców konfederacji barskiej (1768–1772). [przypis edytorski]

60. djabeł — dziś popr. pisownia: diabeł. [przypis edytorski]

61. infernem nec Deum tremens (łac.) — nielękający się piekła ani Boga. [przypis edytorski]

62. karaban (daw.) — rodzaj krytego pojazdu. [przypis edytorski]

63. wziąść (daw.) — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]

64. moję — dziś popr. forma: moją. [przypis edytorski]

65. dyamenty — dziś popr. pisownia: diamenty. [przypis edytorski]

66. z pod — dziś popr. pisownia łączna z ubezdźwięcznieniem: spod. [przypis edytorski]

67. nieszpór właśc. nieszpory — wieczorne nabożeństwo w kościele katolickim. [przypis edytorski]

68. Zielone Świątki — przedchrześcijańskie święto wiosny poświęcone rozkwitowi sił natury, przez kościół katolicki zastąpione świętem Zesłania Ducha Świętego, obchodzonym od maja do czerwca, 49 dni po Wielkanocy. [przypis edytorski]

69. wytłómaczyć — dziś popr. pisownia: wytłumaczyć. [przypis edytorski]

70. ksiądza — dziś popr.: księdza. [przypis edytorski]

71. Edomit właśc. Edomita — staroż. lud semicki, zamieszkujący krainę położoną na płd. od Morza Martwego (Edom a. Idumeę), ich praojcem miał być biblijny Ezaw, brat Jakuba, wnuk Abrahama; ich nazwa pochodzi od hebr. słowa edom: czerwony. [przypis edytorski]

72. salve Regina (łac.) — bądź pozdrowiona królowo. [przypis edytorski]

73. gloria in excelsis Domino (łac.) — chwała na wysokości Bogu. [przypis edytorski]

74. rajtaryą — dziś popr. pisownia: rajtarią; rajtaria: jazda, kawaleria. [przypis edytorski]

75. z poza — dziś popr. pisownia łączna, z ubezdźwięcznieniem: spoza. [przypis edytorski]

76. Aman a. Haman — postać biblijna ze Starego Testamentu, najwyższy urzędnik króla Persji, Achaszwerosza (Kserksesa), który za nieoddawanie mu pokłonu przez Żyda Mardocheusza planował zabić jego i innych Żydów w Persji; zapobiegła temu królowa Estera; Haman został powieszony; symboliczne bicie Hamana jest elementem obchodów święta Purim. [przypis edytorski]

77. Rosyanom — dziś: Rosjanom. [przypis edytorski]

78. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]

79. brus — kamień szlifierski używany do ostrzenia narzędzi metalowych. [przypis edytorski]

80. śloza — łza. [przypis edytorski]

81. sobaka — pies. [przypis edytorski]

82. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]

83. szpitalów — dziś popr.: szpitali. [przypis edytorski]

84. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski]

85. wynijść (daw.) — wyjść. [przypis edytorski]

86. jarzęce — jarzące się. [przypis edytorski]

87. świtka — siermięga; wierzchnia odzież noszona przez chłopów i ubogą szlachtę, szyta z grubego płótna, z długimi rękawami, sięgająca do kolan. [przypis edytorski]

88. Doniec — Kozak doński. [przypis edytorski]

89. zwiedź — tu: spotkaj. [przypis edytorski]

90. moję — dziś popr.: moją. [przypis edytorski]

91. Szto ty skazał (z ros.) — co ty powiedziałeś. [przypis edytorski]

92. małczy, Lach (z ros.) — milcz, Lachu (Polaku). [przypis edytorski]

93. o satysfakcyą — dziś: o satysfakcję. [przypis edytorski]

94. szutki (z ros.) — żarty. [przypis edytorski]

95. słuszaju’s (z ros.) — słucham się (tu: oświadczenie podwładnego o przyjęciu do wiadomości informacji podanej przez przełożonego). [przypis edytorski]

96. szutka (z ros.) — żart. [przypis edytorski]

97. jaszczyk — wóz do przewożenia amunicji artyleryjskiej. [przypis edytorski]

98. spasij nas (z ros.) — wybaw nas. [przypis edytorski]

99. zwoszczyk (z ros.) — woźnica, furman, stangret. [przypis edytorski]

100. Tak (z ros.) — tu: więc, a zatem. [przypis edytorski]

101. rebiata (z ros.) — dzieci. [przypis edytorski]

102. prykuski (z ros.) — przekąski. [przypis edytorski]

103. miserere (łac.) — zlituj się; początek Psalmu 51 (incipit: „Zmiłuj się nade mną, Boże, w łaskawości swojej”), należącego do psalmów pokutnych. [przypis edytorski]

104. święto-Jański — dziś: świętojański; związany z uroczystościami poprzedzającymi dzień świętego Jana (z 23 na 24 czerwca); kościelne święto ustanowiono w terminie zbliżonym do tradycyjnego pogańskiego święta słowiańskiego, nocy Kupały, obchodzonego w najkrótszą noc w roku (ok. 21–22 czerwca), związanego z letnim przesileniem Słońca. [przypis edytorski]

105. jednę (daw.) — dziś: jedną. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-ksiadz-marek

Tekst opracowany na podstawie: Juliusz Słowacki, Pisma, t. 4, nakł. księgarni Gubrynowicza i Schmidta, Lwów 1880.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska, Magdalena Paul, Aneta Rawska, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: light, myfear, CC BY 2.0

ISBN-978-83-288-3931-1

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.